Nhà thơ Nguyễn Đình Thi - Sáng mãi những vần thơ cách mạng

Thứ tư - 03/09/2025 08:46

Nhà văn Phùng Văn Khai

Tạp chí Văn nghệ Quân đội vừa được giao chủ trì Đêm thơ: Những câu thơ
viết nên hình đất nước, phối hợp với Nhà xuất bản Quân đội nhân dân; Trung tâm
Phát thanh Truyền hình Quân đội và Nhà hát Ca múa nhạc Quân đội chào mừng
Kỷ niệm 80 năm cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc Khánh mùng 2 tháng
2 (2/9/1945-2/9/2025). Trong đêm thơ lung linh huyền diệu, những vần thơ về cách
mạng, về Đảng, về Bác Hồ được ngân lên trong một sân khấu lớn với sự có mặt
của lãnh đạo Bộ Quốc phòng, Thủ trưởng Tổng cục Chính trị và các cơ quan, đơn
vị cùng 400 khách mời chật cứng trường quay S1 của Trung tâm Phát thanh
Truyền hình Quân đội. Trong sự sâu lắng ấy, những vần thơ của Nguyễn Đình Thi
càng thêm lay động lòng người. Chúng tôi như thấy ông hiện lên thật gần từ những
vần thơ cách mạng mà ông sáng tác đã 80 năm.
Nhà thơ Nguyễn Đình Thi là đỉnh cao của nhiều thể loại văn học nghệ thuật.
Có lần, nhà thơ Trần Đăng Khoa từng ví ông như nhiều đỉnh núi gộp lại mà khi ta
đứng ở đỉnh này lại thấy ông đẹp lấp lánh ở một đỉnh khác. Hẳn nhiên, người làm
văn học nghệ thuật tự hào về ông, kính trọng ông và nhất là yêu mến đồng cảm với
những gì ông cống hiến. Những bài thơ, bản nhạc về cách mạng, về Hà Nội của
ông không chỉ xuất sắc ở nghệ thuật mà còn đó những đóng góp không gì có thể
thay thế để chúng ta mau chóng có được ngày độc lập, ngày chiến thắng.
Trong đêm thơ Những câu thơ viết nên hình đất nước, khi Nghệ sĩ nhân dân
Tạ Tuấn Minh đọc những vần thơ trong bài Đất nước của Nguyễn Đình Thi trên
sân khấu, tất cả đã lặng đi:
Bát cơm chan đầy nước mắt
Bay còn giằng khỏi miệng ta
Thằng giặc Tây, thằng chúa đất,
Đứa đè cổ, đứa lột da…
Xiềng xích chúng bay không khóa được
Trời đầy chim và đất đầy hoa
Súng đạn chúng bay không bắt được
Lòng dân ta yêu nước thương nhà.

Những vần thơ của Nguyễn Đình Thi vừa hào sảng vừa khái quát, và đặc biệt,
luôn thấy thật rõ dáng đứng Việt Nam, khí phách Việt Nam đã làm nên cách mạng
Việt Nam: Nước Việt Nam từ máu lửa/ Rũ bùn đứng dậy sáng lòa (Đất nước). Ở
thời điểm vừa mới thoát khỏi kiếp nô lệ đã có được khí phách ấy thật hào sảng xiết
bao. Mạch nguồn ấy ở đâu nếu không phải là: Nước chúng ta, nước của những
người không bao giờ khuất/ Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất/ Những buổi ngày xưa
vọng nói về (Đất nước). Thơ Nguyễn Đình Thi không chỉ cho ta cái mênh mang
thâm trầm vạn dặm mà còn thấy ngay được sự cụ thể trong mỗi tâm hồn. Sự kết
tinh và tỏa sáng của tài năng trong thơ Nguyễn Đình Thi vô cùng tự nhiên, chín
muồi từ nền tảng tri thức dày dặn, trưởng thành trong dòng thác cách mạng để bật
ra những vần thơ lấp lánh: Ôi những cánh đồng quê chảy máu/ Dây thép gai đâm
nát trời chiều/ Những đêm dài hành quân nung nấu/ Bỗng bồn chồn nhớ mắt người
yêu (Đất nước).

Untitled 1

Nguyễn Đình Thi tham gia cách mạng sớm, giữ những trọng trách lãnh đạo
văn học nghệ thuật ở độ tuổi đôi mươi, là Đại biểu Quốc hội khóa I với những
đóng góp nhiều mặt đã cho thấy sự trưởng thành của giới trí thức, văn nghệ sĩ mà
Hồ Chủ tịch sớm nhìn nhận và dẫn dắt. Nơi núi rừng Việt Bắc, công việc bộn bề,
vậy mà lứa nhà thơ chống Pháp đã lập tức đồng hành cùng với nhân dân, với cuộc
kháng chiến bằng những thi phẩm lớn mang âm hưởng thời đại. Đó là Bên kia sông
Đuống của Hoàng Cầm; Tây tiến của Quang Dũng; Đồng chí của Chính Hữu; Đèo
Cả của Hữu Loan và nhất là Đất nước của Nguyễn Đình Thi. Sau này, cho dù Nguyễn Đình Thi có rất nhiều bài hay ở những khúc sáng tác khác nhau, nhưng
ông từng tâm sự: “Đời thơ tôi có hai bài ưng ý nhất, đó là Đất nước và Cách
mạng”. Một người khe khắt, khiêm nhường như Nguyễn Đình Thi nói vậy cho thấy
tính máu thịt của đứa con tinh thần mà ông ưng ý không chỉ là nội dung tư tưởng
hay vẻ đẹp nghệ thuật mà chắc chắn phải là điều gì đó rất thiêng liêng. Trong bài
Cách mạng, nhà thơ viết: Nhưng nước mắt người mẹ/ Làm đứng dậy người con/
Giọt máu người ngã xuống/ Thành ngôi sao dẫn đường/ Và lặng im cũng thành
tiếng gọi… Ra khỏi bóng đêm/ Đi tới buổi sáng/ Không có bóc lột ăn hiếp/ Mỗi
dân tộc cần đến mỗi dân tộc/ Mỗi con người cần đến mỗi con người. Thơ của
Nguyễn Đình Thi bởi vậy không chỉ mới mẻ về câu chữ mà còn luôn có tính thời
sự không riêng của một quốc gia. Và cũng chỉ ở trên cái nền ấy, mới có được
những câu thơ khác thường: Vì yêu nên có gan dạ/ Vì biết nên không nói gì (Lời
người xưa). Chỉ sự gan dạ ấy mới có thể sớm bật ra những vần thơ từ ngày đầu
kháng chiến: Cúc vàng ơi có phải/ Công bằng đầu tiên là bát cơm mỗi nhà/ Giải
phóng đầu tiên là khỏi đói rét u tối/ Phẩm giá đầu tiên là có việc làm/ Tự do đầu
tiên là được lựa chọn/ Bình đẳng đầu tiên là ngang nhau nam nữ/ Nhân nghĩa đầu
tiên là coi trọng mạng sống con người/ Hi vọng đầu tiên là ở trong suy nghĩ/ Hạnh
phúc đầu tiên là yêu và thương (Những câu hỏi lớn).
Thật ngạc nhiên, những vần thơ như thế đã xuất hiện ngay trong buổi đầu
cách mạng, trong cuộc kháng chiến chống Pháp của chúng ta, như báo hiệu sự
trưởng thành mau chóng về mọi mặt của một đất nước luôn bị rình rập, vùi dập,
thôn tính trong đêm trường nô lệ. Cái mới mẻ, những đòi hỏi công bằng dường như
vẫn vang lên đâu đây trong ngòi bút tài hoa Nguyễn Đình Thi. Chính nhà thơ đã
sớm cho rằng cách mạng phải giải quyết được vấn đề tự do của trí tuệ, những đôi
cánh và chân trời cho mỗi cá nhân mới có thể phát huy hết được tiềm năng của giới
trí thức mà rộng hơn là của văn hóa của chúng ta.
Ngay từ những vần thơ đầu tiên, chất trữ tình thẳm sâu suy tưởng đã như một
đặc trưng thơ Nguyễn Đình Thi. Trong tiếng súng đêm Hà Nội, nhà thơ viết: Em đi
với anh trong đêm Hà Nội/ Qua những phố hè quen thuộc yêu thương/ Dọc hàng
cây ánh đèn pha cuốn bụi/ Từng đoàn xe cao xạ chạy rung đường/ Pháo đang bắn
trời ngoại ô gió thổi/ Đạn đỏ lòe xa trong ánh trăng/ Em đi bên anh tóc xòa bay
rối/ Nhỏ nhắn vai em khoác súng trường (Chia tay trong đêm Hà Nội).
Qua thơ Nguyễn Đình Thi, càng thấy cách mạng thật gần gũi và bình dị luôn
có ngay trong cuộc sống đời thường. Cái cách nhà thơ tìm đến cuộc sống, biểu hiện
cuộc sống vào thơ không chỉ ở suy tưởng, chiêm nghiệm mà còn rất thực. Cái thực
không chỉ làm sống những câu thơ mà còn cho chúng ta tìm tới những sự thật đằng
sau câu chữ. Những rút ruột tâm tư, những san sẻ tâm hồn dẫn vào thơ Nguyễn
Đình Thi từ muôn nẻo. Chỉ có Nguyễn Đình Thi mới bật ra, ngay cả ở thơ tình một
cách khác thường: Dừng chân trong mưa bay/ Liếp nhà ai ánh lửa/ Yên lặng đứng
trước nhau/ Em, em nhìn đi đâu/ Sao em em không nói/ Mưa rơi ướt mái đầu…
Chiều mờ gió hút/ Nào đồng chí bắt tay/ Em/ Bóng nhỏ/ Đường lầy (Không nói).
Thấy thật rõ, chỉ ở Nguyễn Đình Thi mới hiển hiện sự quyết liệt làm mới thơ trước
tiên phải là làm mới tâm hồn mỗi con người. Những sáng tác sau, trong thời kỳ
cách mạng giai đoạn mới, vẫn nguyên chất thứ vàng mười đó: Gặp em trên cao
lộng gió/ Rừng lạ ào ào lá đỏ/ Em đứng bên đường như quê hương/ Vai áo bạc
quàng súng trường/ Đoàn quân vẫn đi vội vã/ Bụi Trường Sơn nhòa trời lửa/ Chào
em, em gái tiền phương/ Hẹn gặp nhé giữa Sài Gòn (Lá đỏ). Rất giống mà đã khác
xa. Nguyễn Đình Thi là vậy. Ông không chịu ở yên ngay trong sự im lặng nhất của
mình: Đêm im lặng/ Trang sách bên đèn khẽ hỏi/ Năm tháng vẫn qua đi - Tất cả
qua đi/ Sẽ còn lại gì/ - Nụ cười của em/ Hoa nhỏ vàng hoe nghiêng xuống tỏa thơm
(Hoa vàng). Thì đã hẳn, chính Nguyễn Đình Thi đã có công tạo ra thói quen mới
cho người đọc, vỡ hoang tâm hồn người đọc từ những gì giản dị nhất ngay bên
trong chúng ta.

zalo 215003639849430

Một số đại biểu về dự đêm thơ: Những câu thơ viết lên hình đất nước, do TCCT tổ chức, chụp ảnh kỷ niệm

Sự đề cao người đọc, trao chữ nghĩa cho bạn đọc cũng là một trong những đặc
trưng thơ Nguyễn Đình Thi. Đã có thời kỳ, không ít người cho rằng thơ Nguyễn
Đình Thi khó đọc. Ngay trong kháng chiến đã có những tranh luận, thậm trí hội
thảo về thơ không vần của Nguyễn Đình Thi. Nhưng chúng ta dường như quên
mất, là thi sĩ, điều đầu tiên và cốt yếu nhất, là phải cất lên được tiếng nói của nhân
dân mình, thời đại mình, dân tộc mình. Bằng vào tất cả các sáng tác thơ Nguyễn
Đình Thi đã là câu trả lời trọn vẹn nhất.
Với thơ, đặc biệt là thơ Nguyễn Đình Thi, dẫu thời gian thử thách đã dài, sự
đóng đinh vào tâm hồn các thế hệ độc giả đã vững chắc, nhưng những vẻ đẹp tiềm
ẩn của nó, sự mới mẻ của câu chữ, ý tứ, đặc biệt là tư tưởng vẫn còn mở ra nhiều
chiều kích mới, nhất là những bài thơ ông làm ở buổi đầu cách mạng Tháng Tám
đã đi vào lịch sử. Trong cuộc sống sôi động, phong phú hôm nay, đọc thơ Nguyễn
Đình Thi, nhất là khi đọc thơ ông trong không khí cách mạng mùa thu Tháng Tám,
người đọc luôn tìm thấy ở đó những gì mình cần tìm, cần tiếp nối. Cả những trở
trăn cuộc sống. Cả những hoài nghi, đắn đo, chất vấn, phản biện… từ những vần
thơ sâu sắc của ông. Cuộc sống là không thể dừng lại, nhưng cuộc sống sẽ chênh
chao và nghèo nàn biết mấy nếu ta không có được những di sản văn hóa tinh thần
mà đóng góp của thơ ca là rất lớn, trong đó có thơ Nguyễn Đình Thi.
P.V.K