Nhạc sĩ Đoàn Bổng - Người mãi còn với âm nhạc, thơ ca

Nhà văn Phùng Văn Khai

     Tôi được gặp gỡ và làm việc với nhạc sĩ - nhà thơ Đoàn Bổng cách đây chừng hai mươi năm. Khi đó tôi là phóng viên Truyền hình Quân đội nhân dân thực hiện phim tài liệu chân dung về nhạc sĩ Đoàn Bổng với các bài hát nổi tiếng: Hát về Người; Dòng sông quê em, dòng sông quê anh; Về Hà Tây đi em; Mẹ tôi; Hà Nội của tôi; Hà Nội những kỷ niệm trong tôi; Có một mùa thu; Câu hát gọi xuân về; Đêm sông Cầu... và thấy ngay chất nghệ sĩ xứ Đoài đậm đặc nơi Đoàn Bổng. Rất mềm mại thanh thoát nhưng cũng rất nguyên tắc, cứng rắn và có phần cực đoan trong nhận định các tác phẩm âm nhạc, thơ ca. Ông luôn tận tình và tận tụy trên cương vị phụ trách một chương trình của Ban Văn nghệ, Đài truyền hình Việt Nam nhiều năm. Ở cương vị ấy, nếu không công tâm và dứt khoát, không có tấm lòng liên tài và trái tim ấm nóng, sẽ rất khó tìm và sản xuất chương trình từ các tác phẩm có chất lượng và bản sắc, giàu cá tính của các văn nghệ sĩ. Chuyện về nghề thật khó nói hết bởi tôi và ông cách nhau một thế hệ (ba mươi năm). Song, điều tôi cảm nhận rõ nhất ở nhạc sĩ Đoàn Bổng chính là sự công tâm và quyết liệt trong sáng tác và công tác.

Tôi đã xem rất kỹ một chương trình trò chuyện về văn học nghệ thuật, nhất là về các bài hát của ông trên Đài Truyền hình Hưng Yên do nhà báo Công Đán dẫn chương trình. Công Đán cũng là một ca độc đáo của văn nghệ sĩ Hưng Yên. Anh làm giám đốc Đài nhẹ nhàng mà dẫn chương trình cũng nhẹ nhàng thanh thoát lắm. Cứ xem cách anh trò chuyện với các nhà văn nhà thơ lừng danh như: Trần Đăng Khoa, Chu Lai, Lê Lựu, Nguyễn Thị Hồng Ngát, Hoàng Nhuận Cầm... vừa tự nhiên thoải mái, cùng bình luận về những vấn đề lớn như chiến tranh, biển đảo, những dự báo lớn, những chuyển động dữ dội của đời sống xã hội trong thơ văn một cách sòng phẳng đã cho thấy bản lĩnh của một nhà báo mang trái tim nghệ sĩ. Bởi vậy, với một người hiểu biết rộng rãi và đầy cá tính như nhạc sĩ Đoàn Bổng, tôi không thấy lo mà rất mừng khi nghe những câu hỏi, sự dẫn dắt tươi tắn, nhuần nhụy, sâu sắc có đôi phần hiểm hóc của Công Đán và càng mừng hơn sự chia sẻ trung thực, khách quan nhưng hết sức dí dỏm, liên tài về văn học nghệ thuật, nhất là thơ và nhạc là hai lĩnh vực mà Đoàn Bổng đã chuyên tâm mấy chục năm.

Rồi công cuộc mưu sinh cuốn tôi đi vô số chân trời. Kể từ ngày làm phim về Đoàn Bổng tới nay hai mươi năm không gặp ông, nhưng vẫn luôn nghe các bài hát của ông. Hôm gia đình tôi đi Phú Yên vẫn mở nghe những bài hát về Hà Tây tuyệt hay, trong đó có nhiều bài của nhạc sĩ Đoàn Bổng. Chúng tôi nghe đài hát trong nắng biển Phú Yên phóng túng ngang tàng. Tôi bỗng cảm nhận được từng ý thơ trong lời bài hát của Đoàn Bổng và càng nhận thấy cá tính khác người của ông, chất kẻ sĩ xứ Đoài của người con họ Đoàn năm nay đã bước vào tuổi tám mươi.


 

Đoàn Bổng còn có trong tay một gia tài thơ đầy đặn. Tôi vô cùng hứng khởi mỗi khi đọc thơ ông. Thơ Đoàn Bổng tuyệt không lẫn với ai. Trung thực với chính mình. Độc lập với thiên hạ. Trái tim thiết tha phập phồng quyết liệt. Tình ý lúc nào cũng chan chứa mà vẫn mực thước khang trang. Lý trí đến tận cùng mà những ngân rung cũng muôn nẻo khơi xa lắm... Thơ Đoàn Bổng thật đúng là khí chất không lẫn vào đâu của chính con người Đoàn Bổng.

Chỉ có Đoàn Bổng mới tự nhận mình:

(Năm cây bút vàng)

Giọng thơ mộc mạc mà ngạo nghễ nhưng nào ta có động đến ai. Ta đang chỉ nói về chính mình, những người bạn đã thành danh, tác phẩm đã ngấm vào mạch máu tâm hồn của nhân dân, đất nước.

Với giọng điệu như thế, với tâm thế: Hãy nhìn đời bằng trái tim nhân hậu/ Vừa bắt được tầm gần, vừa với được tầm xa (Nhìn đời); Nhận quà biếu/ Cẩn thận/ Nhận sách biếu/ Cảm ơn/ Nhận chức quyền/ Cân nhắc/ Nhận tình yêu/ Hỏi tim (Nhận); Ông có nhiều danh xưng/ Nhưng chẳng hề danh giá/ Điều đó có gì lạ!/ Thiên hạ nhếch miệng cười/ Vì thấy ông ngoài đời/ Đang sống mà đã chết (Danh xưng và danh giá); Trên đời chẳng thể gì hơn/ Tiếng thơm giữ lại, tiếng thơm để đời (Suy ngẫm); Khi đi chơi với bạn/ Chức sắc cất ở nhà/ Khi cặp kè bồ nhí/ Chớ vội khoe đô la (Nhắc nhở); Đàn bà như khu rừng rậm/ Đàn ông như chim chích bông/ Chim chính bông vào rừng/ Hun hút/ Mênh mông (Đàn bà và đàn ông)... đã đặc sệt một Đoàn Bổng thẳng thắn, ngạo nghễ và có phần phán xét. Nhưng đó là cách nhìn của ông, con mắt của ông. Thơ rất cần những cách nhìn độc lập và sát sàn sạt như vậy.

Thơ tình Đoàn Bổng rất nhất quán với tính cách của ông. Ông lương thiện và khác biệt trong tình yêu: Thân thể em đâu phải là xác thịt/ Tấm ngọc ngà cha mẹ sinh ra/ Mắt quỷ dữ nhìn em: con mồi ngon trần trụi/ Ta nhìn em: thánh thiện, kiêu xa (Hai cách nhìn). Thơ tình Đoàn Bổng còn tuyên chiến với cái xấu cái ác và đứng về phía trượng phu: Kẻ bệnh hoạn/ Ném rác rưởi vào tim đàn bà/ Bung ra nấm độc - Đấng sĩ phu/ Ủ trí tuệ trong tim đàn bà/ Sinh ra quý nhân (Nhân và quả). Cũng có khi tâm tư và sự so sánh các nhu cầu của Đoàn Bổng trong yêu cũng cứ thế thực thà mà tuyên bố thẳng: Những con nghiện ma túy/ Mất cả chì lẫn chài/ Tôi nghiện tình, em nghiện tài/ Tôi và em cộng lại/ Được gấp hai (Nghiện). Có không ít lúc, ông đóng vai như một trí tuệ của quan tòa phán định luôn cả việc thành bại trong tình yêu: Khi chỉ có hai người/ Tình yêu thành bền vững/ Xen vào người thứ ba/ Tình yêu thành lủng củng - Xen một người đàn ông/ Tình yêu rồi tan vỡ/ Xen một người đàn bà/ Tình yêu thành dang dở (Khi chỉ có hai người).

Tôi rất ngạc nhiên, trong một bài thơ đề mốc thời gian tháng 3 năm 2007, Đoàn Bổng đã sớm dự báo về thị trường nhan sắc với những tha hóa khó cứu vãn sẽ là nỗi đau cho mỗi chúng ta. Những cuộc thi hoa hậu gần đây với vô thiên lủng sự lình xình, cãi cọ, xỉ vả lẫn nhau trên truyền thông và mạng xã hội khiến chúng ta phải đau lòng về sự bát nháo của nó cùng với các vụ án về hoa hậu, người mẫu, tiếp viên hàng không trong các đường dây bán dâm nghìn đô khiến đạo đức bị băng hoại, niềm tin bị giảm sút từ sự ăn chơi sa đọa dẫn đến sa lưới pháp luật của các đại gia, quan chức làm giàu bất chính mới thấy được thơ của Đoàn Bổng đều rất thế sự, rất thời sự: Nhan sắc bày ra nhan nhản/ Tha hồ kẻ bán người mua/ Tận cùng con đường lầy lội/ Tận cùng chây lười, nhàn cư (Thị trường nhan sắc). Và càng đặc biệt hơn, Đoàn Bổng đã thẳng thừng nhận định: Khi cần chinh phục anh/ Em mặc váy ngắn/ Lúc tỏ ra mình là người đứng đắn/ Em súng sính bộ quần áo dài/ Nếu một mai/ Anh vào nhà đá/ Hai ta, đường đi đôi ngả/ Chẳng ai biết ai (Thời thượng mà).

Tôi luôn cho rằng, thơ tình của Đoàn Bổng không chỉ biết lo lắng cho các quý ông mà còn rất biết lo lắng cho các quý bà. Đoàn Bổng rất biết giá trị của tình yêu và những nơi đặt cược vào nó không phải lúc nào cũng theo ý muốn. Hiểu được trái tim đàn bà cần tới bao nhiêu tháng, năm, bao kiếp người càng là con số bí ẩn.

Chỉ có Đoàn Bổng mới viết bài thơ sau:

(Lạ)

Đoàn Bổng luôn bênh vực ra mặt các quý bà:

(Thói xấu và nét đẹp)

Đoàn Bổng có không ít bài viết về quê hương đất nước, cha mẹ, người thân, bạn hữu... song vẫn nhất quán một khí chất và giọng thơ riêng có của Đoàn Bổng. Vẫn là sự trung thực đến tận cùng: Bài Mẹ tôi con viết/ Tặng mẹ những xuân qua - Biết mẹ sắp đi xa/ Con mở băng cát-sét/ Mẹ nằm nghe bài hát/ Xem ca sĩ hát hay (Khi mẹ sắp đi xa). Sự trung thực trong thơ Đoàn Bổng luôn rất tự nhiên. Hãy đọc những câu thơ ông viết tặng Đại tướng Võ Nguyên Giáp: Ông chẳng nghĩ mình làm Đại tướng/ Ông chẳng nghĩ mình làm quan to/ Nhưng Đảng tin, dân trọng ban tặng cho/ Ông ở trong dân. Dân vạn đại (Ông ở trong dân).

Chúng ta thấy rất rõ con đường tới trái tim của nhạc và thơ Đoàn Bổng là con đường không ít thác ghềnh, khúc khuỷu, thậm chí là hố gai miệng vực đòi hỏi những trái tim yêu phải đủ lớn, đủ dài rộng bao dung để bước qua. Nhạc sĩ - nhà thơ Đoàn Bổng quả thực xứng danh một người con ưu tú xứ Đoài. Ông đã cống hiến tất thảy tài hoa và trí tuệ của mình cho âm nhạc, thi ca. Cũng chính thi ca và âm nhạc đã cùng ông mở ra những con đường tới trái tim để mãi mãi yêu thương và dâng hiến.

*

*    *

Khi chúng tôi thực hiện tập thơ Bắt đầu từ đôi mắt với nhạc sĩ Đoàn Bổng ông đã rất xúc động. Nhà văn Nguyễn Xuân Tuấn đồng hương Hưng Yên với tôi thời gian qua đã thực hiện một số tập sách: Nhà văn Lê Lựu - văn chương và số phận; Những nẻo đường sáng tạo thơ ở một số thi sĩ Việt Nam nổi tiếng thời hiện đại; Danh nhân Hưng Yên trong tiến trình lịch sử; Những bài học từ lịch sử... nằm trong các dự án sách đều là góp phần tôn vinh văn hóa đọc, thể hiện sự tri ân với văn hóa lịch sử. Trong các cuộc họp, bàn soạn về các dự án sách, chúng tôi đều mời nhạc sĩ Đoàn Bổng. Ông luôn đến sớm để giao lưu, trao đổi trước với anh em. Đoàn Bổng rất hiểu độ khó của các dự án sách. Thời các ông đã khó hôm nay càng chẳng dễ dàng gì. Khó nhất là kinh phí. Khi có tiến cũng không phải dễ dàng bởi công việc về xuất bản sách không chỉ đòi hỏi sự nhiệt thành, cung ứng về vật chất mà cái chính yếu là tấm vóc của cuốn sách, tính hữu ích của nó với văn hóa đọc, với việc làm giàu hơn nguồn tri thức cho bạn đọc, nhất là bạn đọc trẻ trong sự chuyển động dữ dội của cuộc sống hôm nay.

Nhạc sĩ Đoàn Bổng với kinh nghiệm của mình, nhất là tư duy về văn hóa, văn học nghệ thuật đã không chỉ đồng hành mà còn đưa ra nhiều ý kiến sắc sảo thể hiện trái tim ông vẫn luôn đập mạnh mẽ trong dòng chảy văn học nghệ thuật mà hữu ích nhất là những sáng tác âm nhạc về nhân dân và Tổ quốc của ông. Chúng tôi, trong nhiều cuộc họp bàn căng thẳng đã tạm dừng lại mở nhạc của Đoàn Bổng để cùng nhau làm dịu đi sự gay gắt luôn thường trực ở người trẻ tuổi mà thấy rằng cuộc sống cần sự sục sôi nhưng cũng cần sự tĩnh lặng biết bao.

Tôi buổi sáng sớm tinh sương tự lái xe sang cơ quan đã không ít lần mở nghe ca khúc Dòng sông quê em, dòng sông quê anh của nhạc sĩ Đoàn Bổng. Càng nghe càng thấy nét nhạc tài hoa trong tình người thăm thẳm. Vẻ ngân vang bát ngát, chiều sâu nỗi nhớ trong từng lời ca nét nhạc để chúng ta vững tin vào những điều tốt đẹp từ những dòng sông, những cánh đồng cội rễ quê hương: Sóng xanh như mắt trẻ/ Sao giống nhau đến thế/ Tiếng mưa như tiếng tằm ăn... là những câu hát bình dị, thiết tha, xanh biếc thảo thơm mà Đoàn Bổng đã dâng tặng cho đời.

Những lần gặp gần đây, tôi bỗng thấy Đoàn Bổng như trẻ lại. Vẻ mặt ông luôn tươi tắn và hóm hỉnh, đôi mắt thần thái nheo cười mỗi khi các bạn nữ áo dài tha thướt đến trò chuyện với ông, chụp ảnh và trêu trọc ông thì Đoàn Bổng bỗng như một trai tân mạnh mẽ nói cười thanh thoát khiến các chị lớn tuổi vốn là fan ruột của ông không khỏi ngấm nguýt, ngúng nguẩy từ xa.

Đoàn Bổng với những gì cống hiến của ông, niềm tin và nhân cách mà ông đã thể hiện, thế hệ hậu sinh chúng tôi luôn vừa cung kính vừa tuân lệnh của Đoàn Bổng cũng là góp thêm vào bản sắc văn hóa nghệ thuật hôm nay.

Ngày 4 tháng 1 năm 2026, khi nghe tin nhạc sĩ Đoàn Bổng mất, tôi vô cùng bâng khuâng. Xin được coi bài viết nhỏ trong tập sách 86 gương mặt văn nghệ sĩ là nén hương thơm gửi tới ông.




          
          Nhạc sĩ Đoàn Bổng và Nhà thơ Phạm Thị Hồng Thu.