Không bạo lực ngôn từ để xây dựng xã hội văn minh

Võ Đào Phương Trâm

                                                                                Tâm lý đám đông, lý trí hay sự hiếu kỳ?

Người ta có câu “Khi bạn nhận ra mình đang đi theo đám đông, hãy dừng lại và suy nghĩ”.

Từ một nghiên cứu cho rằng: Ảnh hưởng xã hội (social influence) sẽ tạo ra sự hội tụ và làm hạn chế tính đa dạng về quan điểm, từ đó “tính bầy đàn” (herding) sẽ làm suy giảm trí tuệ đám đông.

Tâm lý đám đông (Tâm lý học đám đông, Tâm lý bầy đàn) là sự nghiên cứu về tâm lý và hành vi cư xử của một người bình thường trong những hoạt động mang tính tập thể. Người ta thấy rằng đám đông thường mang tính bộc phát, nhất thời, phi logic và cảm tính. Họ thường chạy theo những câu chuyện, hiện tượng mang tính gây sốc, tiêu cực hơn là những vấn đề thiên về chiều sâu nghiên cứu.

Tâm lý lây lan sẽ không phân biệt độ tuổi, trình độ bởi bất kỳ ai cũng có thể trở thành một phần tử trong đám đông tò mò, hiếu kỳ, để cảm xúc dẫn đường thay vì lý trí.

Họ thường nổi loạn, dễ bị chi phối, thiếu khách quan bởi sự kích động, thao túng tinh vi và tin tưởng rằng “đám đông là luôn luôn đúng”.

Sự cuồng nộ của đám đông sẽ xuất hiện khi họ cho rằng một sự việc nào đó đang phá vỡ quy tắc mà họ dựng lên, một hình ảnh “chướng tai gai mắt”, một vấn đề thoát khỏi vùng an toàn…từ đó họ bắt đầu tấn công những điều đối lập, nó tạo thành quá trình lây lan phức tạp, trở nên mất kiểm soát và có những biểu hiện cực đoan.

Nhà báo Mỹ Barry Glassner đã từng nhận định: "Lúc tốt nhất, mạng xã hội đem lại tiếng nói cho những người yếm thế, đưa bất công ra ánh sáng; còn lúc tệ nhất, nó là vũ khí huỷ diệt thanh danh hàng loạt, khuếch đại những phỉ báng, bắt nạt sự vô tình của con người…”

Có câu nói: "Chân lý thường chỉ nằm trong tay một số ít người, điều đó có nghĩa là bất kỳ ai muốn trở nên vượt trội đều phải trải qua hành trình trở thành kẻ thù của cả thế giới”, hay câu nói “Đám đông là nơi ẩn náu của kẻ tầm thường và là nấm mồ của người khôn ngoan”. Từ đó cho thấy rằng người thông tuệ sẽ ít khi phải lệ thuộc vào đám đông bởi họ có sự phân cấp và phi tập trung hóa, họ có tư duy độc lập và phân tích sự việc theo hướng khách quan và nhận thức đa chiều.

Tâm lý đám đông sẽ mang lại hiệu quả tốt khi lan tỏa những giá trị tích cực, là cầu nối và kênh thông tin cần thiết để giải quyết các vấn đề xã hội. Bên cạnh đó, nếu tâm lý đám đông đi chệch hướng hoặc lạm dụng tính chất số đông để làm công cụ áp đảo, tấn công xúc phạm thì nó sẽ biến thành hành vi tiêu cực.

Bạo lực mạng xã hội và vấn nạn hiện nay

Bạo lực mạng xã hội có thể xuất hiện ở khắp nơi trên thế giới nhưng nhiều nhất là ở lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, tâm lý, tín ngưỡng, nơi không có thước đo chính xác về phạm trù chân lý. Chỉ cần một tấm ảnh, một đoạn clip bị cắt ghép, một câu nói không đủ ý là ai cũng có thể trở thành nạn nhân cho người khác “ném đá” trên mạng xã hội.

Khi có sự kích động và định hướng, từ một đóm lửa nhỏ cũng có thể bị thổi bùng thành đám lửa lớn. Khi làn sóng lan nhanh, con người dễ bị lôi kéo vào những cảm xúc tiêu cực bởi sự đánh lừa về hành vi và tâm lý.

Thế nhưng, dù với bất kỳ lý do nào thì bạo lực ngôn từ cũng là một hành vi xấu, bởi nó không giải quyết được gốc rễ một vấn đề mà chỉ càng làm cho xã hội rối ren, tinh thần con người xuống dốc và cách hành xử trở nên lệch lạc.

Ngày nay, không ít người lợi dụng mạng xã hội như một công cụ để bôi nhọ, xúc phạm, công kích và miệt thị người khác mà quên rằng ranh giới giữa góp ý, phê bình bằng trách nhiệm và công kích cá nhân (miệt thị, xúc phạm) chỉ cách nhau bằng vài cú click chuột. Thói quen đó được dẫn dắt bởi một người hoặc một nhóm người, nhưng thay vì phân tích bằng tư duy tiến bộ thì họ chọn cách dùng bạo lực ngôn từ như cách nhanh nhất để đả phá những điều trái ý.

Bạo lực ngôn từ không gây vết thương bên ngoài nhưng lại là những vết thương sâu thẳm bên trong tâm hồn con người, có thể để lại những tổn thương lâu dài về mặt tinh thần khó lòng chữa khỏi.

Theo như nghiên cứu của Nichola Raihani, một nhà Tâm lý học nghiên cứu về sự hợp tác của con người ở Trường University College London đã cho rằng “người ta thường thích thú khi trừng phạt kẻ khác”. Đó là khi ngôn ngữ của chính luận bị che lấp và lấn át bởi sự chỉ trích và cuồng nộ. Họ thường mắc lỗi “kết luận không theo tiền đề” (non sequitur) tức kết luận tùy tiện, thiếu logic, không xuất phát từ một nguyên nhân hợp lý.

Trái với suy nghĩ của nhiều người, những người thích sử dụng bạo lực ngôn từ thường là người có tâm lý yếu đuối, ít có chính kiến, hạn chế về khả năng phân tích và phản biện nên họ phải dựa dẫm vào đám đông. Họ thích thú trước những “scandal, drama, hot news”, tập trung vào những “khuyết điểm” hơn là những chủ đề có tính nhân văn mô phạm.

Người thích bạo lực ngôn từ có thói quen lấy nỗi bất hạnh, sai lầm của người khác làm niềm vui, niềm vui đó là để chứng tỏ tính thông minh, đạo đức của họ. Trong nghiên cứu, người ta gọi đây là một dạng “schadenfreude” và “confirmation bias” (thiên kiến xác nhận) tức săn lùng những tín hiệu để củng cố niềm tin cá nhân, nó làm cho cuộc thảo luận đi về hướng thắng-thua thay vì kiểm chứng độc lập.

Từ nhiều góc độ, đã cho thấy rằng: Bạo lực ngôn từ là một sự thất bại trong hành trình kiến tạo con người và là sự vụn nát của văn hóa lương tri. Trong một xã hội phân mảnh, sự đa dạng và tạo ra bộ lọc tự nhiên, công bằng và tôn trọng sẽ hiệu quả hơn là dùng bạo lực ngôn từ để triệt tiêu, trấn áp những điều đối lập.

Xây dựng xã hội trên tinh thần nhân văn, trí tuệ

Một xã hội phát triển luôn cần sự nhân văn và trí tuệ bởi sự thấu cảm là cánh cửa giúp con người bước qua những sai lầm, trở thành người lương thiện, tốt hơn. Trong đó, lời nói giữ một vai trò vô cùng quan trọng trong việc thiết lập các mối quan hệ giữa người với người. Lời nói có thể hóa giải chiến tranh, lời nói có thể gieo rắc hận thù. Và nếu ai cũng phán xét, chỉ trích, miệt thị, công kích người khác một cách dai dẳng và cuồng nộ thì chúng ta chỉ tạo ra một bề mặt đầy rẫy những oán hận, đau thương và bế tắc. Để không trở thành phần tử tiêu cực này, chúng ta cần học cách để nuôi dưỡng cho mình một nội tâm phong phú, có chính kiến và hiểu biết, giữ cho mình cách nhìn khách quan, trung lập trong mọi vấn đề để không bị lôi kéo theo hiệu ứng đám đông.

Luôn tự vấn rằng: “Những lời độc hại không chỉ gây tổn thương cho người khác mà còn làm cho mình trở nên tầm thường, nhỏ bé trong mắt mọi người”, sẽ không ai có thể sống bình yên khi mở miệng ra toàn những lời mỉa mai, cay độc, từ đó chúng ta sẽ biết dừng lại trước những lời xúc phạm, nặng nề.

Một sự thật đối lập cho thấy: “Cuộc sống ngày càng hiện đại, con người lại càng trở nên vô cảm”, nhưng nỗi đau và tội ác vẫn là thật. Thay vì nhìn nhận vấn đề từ hai phía, cân bằng giữa tốt-xấu, đúng-sai thì người ta thường chọn cách nghiêng về phía những gì họ muốn nghĩ. Điều đó dễ dẫn đến những nhận định chủ quan, thiếu chính xác.

Ngày nay, những vết thương không chỉ trên da thịt mà cả trong đời sống tinh thần. Chỉ với một cái click chuột, vài dòng bình luận ác ý được gửi đi, một bài viết chỉ trích nặng nề, chủ quan, cảm tính cũng có thể làm cho người khác suy sụp, tổn thương.

Khi chiến tranh vũ khí và chiến tranh tâm lý ngày càng trở nên hỗn loạn, đó là lúc con người cần đặt lương tri, trí tuệ lên trên thiên kiến cảm xúc. Dù thế giới có văn minh thế nào thì lòng từ bi, đạo đức vẫn là điều cần thiết, đó như một nốt trầm giữa tầng tầng lớp lớp âm thanh chua chát và xáo động. Cách để con người trưởng thành và trở nên vĩ đại không phải là hạ thấp người khác mà là nâng đỡ người khác đứng lên, hay trong một tình huống nào đó, sự im lặng được sử dụng để không trở thành vũ khí sát thương. Đó cũng là cách để người ta nuôi dưỡng sự tử tế cho mình và cho người khác.

Với phương châm “Giảm nhà tù, xây trường học” cho thấy đây là tiêu chí nhân văn giữa một xã hội nhiều biến động. Việc cảm hóa người lầm lỗi bao giờ cũng được xem là hữu ích hơn so với sự trừng phạt, triệt tiêu.

Xã hội càng phát triển, con người càng hướng đến một đời sống bình yên và hạnh phúc. Sẽ không ai tán thành hành vi gieo rắc sự ngột ngạt từ những lời cay nghiệt vô nghĩa hay cách nhìn phiến diện. Không ai có thể ủng hộ, đồng tình cho hành động bào mòn tinh thần người khác bằng những lời nói sát thương.

Biết giới hạn, chừng mực trong lời nói, biết phân tích, nhìn nhận vấn đề ở nhiều góc độ khác nhau sẽ hữu ích hơn là chỉ công kích đơn thuần hiện tượng. Đó cũng là một trong những cách để xây dựng xã hội nhân bản, văn minh.

Khi có cách nhìn độc lập, có tư duy sâu sắc và hành động bằng lương tri, chúng ta sẽ nhận ra đâu là sự lôi kéo bởi những hiệu ứng xung đột và rời khỏi sự ràng buộc bởi tâm lý “hội đồng”. Khi người ta không xem bạo lực ngôn từ như một cách đáp trả và thể hiện sức mạnh bầy đàn thì con người mới không còn là nạn nhân của những đám đông tiêu cực.

V. Đ. P.T