MÙA CÁ QUẢ DẮT CON

Thứ bảy - 29/08/2026 11:13

Tản văn của Phạm Ngọc Tâm Dung

Tháng bảy về, bờ ao trước ngõ nước ngập đến bắp đùi. Bèo tây nở tím.

Và tôi thấy đàn cá rồng rồng tụ một đám lững lờ đen kịt. Hàng vạn con, dày đặc, quây quần thành một khối như những hạt vừng đen di động. Khi thì kết thành hình cầu, lúc lại mang hình đám mây lướt đi nhẹ nhàng. Làm nên một vũ điệu độc đáo trên mặt nước giữa cái nắng óng ánh của buổi sáng mùa hè. Tựa một bầy trẻ quá đông đúc, đang chơi trò "rồng rắn lên mây".

Hai bên, hai con cá lớn. Một con sẫm màu, một con nhạt hơn. Đóng vai trò "chỉ huy trưởng", vừa bơi rất chậm, rất đều, vừa quan sát thận trọng và xử lý mọi tình huống xảy ra cho "lũ trẻ". Đó là bố mẹ nó!

Trẻ con ngày ấy thường rón rén ngồi bên bờ ao, ngắm trộm đàn rồng rồng bơi lội.

Lần ấy, tôi theo anh trai đi câu. Khi phát hiện ra đám nước sủi tăm và mặt nước ao bèo rung lên khe khẽ, như nhịp thở của thế giới huyền bí thu nhỏ... Anh tôi khẽ "suỵt" ra hiệu im lặng. Tôi ngồi xuống, giấu mình vào bụi ớt.

Một thoáng. Anh vung cần cái "vút".

Quả nhiên, một con cá bố to bằng bắp tay lao ra đớp mồi. Và sau là cá mẹ, trong tiếng hò reo chiến thắng của anh em tôi và trẻ con Xóm Đáy.

Ngay đó, anh thả cả đôi vào cái chậu sành. Hai con cá quẫy điên cuồng, mắt đỏ ngầu nhìn ra phía bờ ao.

Trong khi mắt tôi và Tý sáng lên vì nghĩ đến bữa tối: thay vì... nhá cơm độn khoai với muối vừng và rau luộc, thì sẽ là món cá kho riềng ớt, ngọt và thơm hơn cả mía!

Bố đi làm về, nhìn đôi cá là biết ngay sự tình. Ông ngồi xuống, xoa đầu tôi bùi ngùi: "Thả ra đi con! Nó bỏ đàn, bỏ con. Tội lắm."

Bà nội đang vo gạo ngoài sân nghe thấy thì đặt cái rá xuống, đôi mắt nhòa đi. Bà lật đật bưng chậu ra bờ ao, miệng lẩm bẩm: "Về với con đi... về với con đi..."

Rồi bà nghiêng chậu. "Ùm"một cái. Hai con cá lao đi như tên bắn.

Mặt nước tan ra, và từ trong đám bèo, hàng nghìn con nòng nọc đen sì ùa ra đón bố mẹ. Chúng tíu tít quây tròn lại, tan vào nhau như bông hoa của nước, như mảng mây sống, đón bình minh sau ngàn bão ngàn giông...

Rồi thoáng một cái, đàn cá con và bố mẹ chúng lặn đâu mất tăm.

Có thể, ở một vũng nào đó sâu nhất của ao, dưới làn nước xanh suốt như pha lê, Ông Cá bố đã cẩn trọng há cái miệng rách toác, đỏ lòm máu móc câu. Ông phát một ám hiệu "tập hợp đội ngũ". Các em cá nhận được tín hiệu thì thi nhau lao thẳng vào "Mái ấm vòm họng" của cha.

Dường như chúng nghe thấy trong "nôi", âm thanh ấm áp vỗ về:

Có ba mẹ đây rồi, các con ngủ ngoan!

Bà nội đứng đó, chắp tay niệm "Nam mô a di đà phật".

Và bạn ạ! Trong tôi khi ấy, hiện lên mồn một cái đêm tháng Bảy năm nào. Ông giời nổi cơn thịnh nộ, ngôi nhà tranh của chúng tôi lung lay muốn sụp.

Bố tôi, áo ướt sũng, mảng vai áo rách toạc để lộ vết thương ròng ròng máu. Bố ôm thốc chị em tôi, vượt qua ngổn ngang cây đổ, chui vào hốc đống rơm, hệt như Ông Cá bố bây giờ!

Tôi thì khóc. Khóc vì lần đầu tiên trong đời, cảnh tượng rồng rồng theo mẹ nhắc tôi về sự che chở bản năng, mộc mạc mà bền bỉ, của tình mẫu tử trong tự nhiên.

Mùa này là mùa cá quả sinh. Vợ chồng nhà nó chọn chỗ nước nông, cùng nhau quẫy đuôi, lấy miệng đớp bùn để làm thành một cái tổ tròn.

Xong đâu đấy, cá mẹ đẻ trứng, cá bố tưới tinh.

Rồi bắt đầu những ngày "ở cữ" khắc nghiệt nhất. Cá bố đứng canh. Một tấc không rời. Con cua bò qua cũng đớp. Con cá rô bén mảng cũng đánh.

Cá mẹ thì đi kiếm mồi, rồi lại về thay ca. Chúng không nói với nhau câu nào. Chỉ quẫy đuôi. Chỉ nhìn. Vậy mà hiểu.

Khi trứng nở, cả một bầy nòng nọc đen sì ra đời. Lúc ấy mới thương.

Gặp động, cá bố há miệng. Từng ngụm, từng ngụm, nuốt cả đàn con vào bụng để bảo vệ, đợi yên rồi lại phun ra.

Có một đêm Thu mưa Ngâu rả rích, nằm trong lòng bà, bà kể chuyện người xưa:

Có những "bà cá mẹ" liều lĩnh. Ao cạn, con đói. Bà trườn cả lên bờ, nằm đó cho kiến bu đầy người, da rộp cả lên. Chờ đàn kiến đen kịt rồi mới quẫy mình nhảy "ùm" xuống ao. Hàng ngàn con kiến nổi. Đàn con lao vào ăn no. Và bà mẹ kiệt sức...

Cũng lại là câu chuyện về loài cá. Một câu chuyện làm cho tôi, và có khi là cả cho bạn, thấy có mối liên hệ nào đó với... mình.

Đó là lần tôi đọc được: một năm trời hạn, cái ao nhỏ sắp cạn. Cá bố thu tất cả đàn con vào miệng, cố sức nhảy lên bờ cao để đi tìm nguồn nước.

Và cái giá sự sống còn của cha con họ là cuộc trường chinh với cát sỏi, với lau lách, với nắng gió, với kẻ thù và cả với cái chết...

Thế nên mới có câu: "Cá chuối đắm đuối vì con".

Chúng tôi nằm đó mà rưng rưng. Và ngay trong đêm mưa ấy, tôi mơ thấy mẹ mình hóa thành... bà mẹ cá. Tôi khóc không thành tiếng mà ướt đầm tay áo...

Hóa ra, trên đời này, có những tình thương không cần nói thành lời.

Có những người, cả đời chỉ làm một việc: bơi phía trước, chắn hết giông gió cho con phía sau.

Cả đời chỉ có một nỗi lo: "Các con ăn chưa? Các con có lạnh không? Các con có bình an không..."

Vu Lan năm nay, tôi lại ra bờ ao, hy vọng tìm lại cho mình khoảng trời nhớ thương của tuổi thơ đồng quê.

Nước vẫn ngập ngang đùi. Hoa bèo tây thủy chung vẫn ngan ngát tím.

Chỉ là... không còn ai ngồi bên tôi, xoa đầu bảo "Thả ra đi con. Tội lắm!"

Không còn ai lật đật bưng chậu ra ao, miệng lẩm bẩm "Về với con đi..."