NHỮNG NGƯỜI ĐÀN BÀ ĐI QUA CHIẾN TRANH - Khúc hát ngợi ca vẻ đẹp người phụ nữ

              PGS, TS.Trần Thị Trâm

Tập truyện ký Những người đàn bà đi qua chiến tranh của tác giả  Nguyễn Thị Vân Anh, dày 200 trang, do Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam ấn hành năm 2026. Cuốn sách nhỏ xinh xắn (gồm 5 truyện ngắn và một truyện ký) được viết  vào dịp đại lễ kỷ niệm  50 năm giải phóng miền Nam- thống nhất đất nước và 80 năm khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ( nay là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ), chính là khúc hát ngợi  ca  những tấm gương phụ nữ Việt Nam  anh hùng bất khuất,  khẳng định những  đóng góp và  sự hy sinh to lớn của  đội quân tóc dài trong chiến tranh vệ quốc .

I. Ca ngợi phẩm chất anh hùng bất khuất và khẳng định những đóng góp  to lớn của phụ nữ Việt Nam trong sự nghiệp chống giặc ngoại xâm

Có lẽ do lịch sử  Việt Nam là lịch sử nối tiếp nhau của những cuộc chiến tranh giữ nước nên từ ngàn đời, con dân đất Việt  đã tự nguyện cùng nhau đoàn kết, góp sức chung lòng,  vượt qua muôn vàn khó khăn để chiến thắng mọi  kẻ thù. Trong đó,   phụ nữ  “đóng góp một nửa chiến công và xương máu để làm nên sự bình yên của đất nước hôm nay”(tr. 123).

Để  khẳng định  đóng góp to lớn  của đàn bà nước Nam trong những cuộc chiến tranh vệ quốc,  nhà văn- nhà báo   giàu trải nghiệm Nguyễn Thị Vân Anh đã  chọn đưa vào tác phẩm của mình những nhân vật lịch sử như  Huyền Trân công chúa – bậc kỳ nữ đất Thăng Long, nữ tướng Bùi Thị Xuân – người đàn bà oai dũng phi thường  khiến  kẻ thù khiếp sợ;  Trần Thị Lý - người con gái anh hùng   và rất nhiều người  phụ nữ  bình dị  đã lặng lẽ đi qua chiến tranh, lặng lẽ  hiến dâng tuổi xuân cho đất nước. Dù xuất thân từ hoàn cảnh  khác nhau nhưng những người đàn bà đi qua chiến tranh  đều mang trong mình  phẩm chất  anh hùng bất khuất, đều có những  đóng góp lớn lao và   sẵn sàng  hy sinh cho Tổ quốc…

Tiêu biểu cho phẩm chất anh hùng, bất khuất  của  giới nữ lưu   là  Bùi Thị Xuân - vị tướng đứng đầu nhóm  Tây Sơn ngũ phụng thư ( năm nữ tướng tài danh nhà Tây Sơn ). Cùng các tướng: Bùi Thị Nhạn, Nguyễn Thị Dung, Trần Thị Lan, Huỳnh Thị Cúc và  năm ngàn nữ binh tinh nhuệ, Bà đã  góp phần làm  nên tinh thần quật khởi của thế kỷ nông dân khởi nghĩa với những chiến công  long trời lở  đất, làm sụp đổ hoàn toàn  các thế lực phong kiến ngàn  đời; đặc biệt đã  khiến lũ   xâm lược: Xiêm ( trận Rạch gầm- Xoài Mút), Thanh ( trận Đống Đa  lịch sử)  khiếp đảm, chưa đánh đã tháo chạy. Dưới lá cờ Tây Sơn, nữ tướng   “oai nghiêm  trên bành con bạch tượng (voi trắng). Hộ tống bên của bà là hàng trăm con voi chiến oai hùng lừng lững như quả đấm thép khổng lồ và rầm rập phía sau là năm ngàn tinh binh lăm lăm gươm giáo nhằm thẳng  vào quân địch. Chỉ mới giáp trận đánh, nhìn thấy sự oai hùng của binh đoàn Bùi Thị Xuân đã kinh hồn bạt vía. Chưa đánh, chúng đã tháo chạy (tr. 72, 73). Hình ảnh người đàn bà Việt  kiêu dũng cưỡi voi  xung trận trở thành  bức tượng đài tạc vào lịch sử,  là tấm gương sáng cho lớp lớp cháu con mãi mãi  tự hào, đời đời ngưỡng vọng. Còn khi bị thất thế,  sa  vào tay Nguyễn Ánh  nữ tướng  vẫn hiên ngang  ngẩng cao đầu  cùng chồng  (Phó Tướng Trần Quang Diệu) và  con  đón nhận mọi cực hình. Cái chết  bi tráng của liệt nữ họ Bùi  đã trở thành  biểu tượng cho tinh thần  anh hùng bất khuất của  nữ nhi nước Nam mình.

 Nếu  chiến công của nữ tướng Bùi Thị Xuân được ghi dấu son  trong những trang  sử  vàng thì chiến công  của Huyền Trân công chúa tuy thầm lặng mà vô cùng vĩ đại.  Đúng là,  Mĩ nhân tự cổ như danh tướng. Nàng không cầm gươm  ra trận nhưng gian khổ nàng phải gánh chịu còn nặng nề hơn người ra trận. Chiến công của Nàng còn lớn lao và độc đáo hơn nhiều. Không tốn một mũi tên hòn đạn, không máu đổ đầu rơi, chỉ bằng vẻ  đẹp,  tài đức và sự thông tuệ,  lệnh  Bà  đã xuất sắc hoàn thành sứ mệnh cao cả mang về  cho Đại Việt  2 châu: Ô, Lý; giúp quốc gia thực hiện khát vọng   mở mang bờ cõi mà trước đó các đấng mày râu với binh hùng tướng mạnh nhiều lần xuất trận nhưng đại nghiệp chưa thành. Sự tích hợp giữa vẻ đẹp yêu kiều và trí tuệ mẫn tiệp đã giúp vị sứ giả của hòa bình tạo dựng  cây  cầu văn hóa kết nối  hai dân tộc Việt – Chiêm;   vừa làm tỏa sáng vẻ đẹp văn hóa Thăng Long vừa hội tụ thêm cái hay cái đẹp của  xứ người, nhờ thế  mà giữ vững nền hòa bình của cả hai đất nước….

Nối tiếp truyền thống anh hùng bất khuất của các trang liệt nữ trong sử sách, các hậu duệ thời hiện đại đã cùng nhau  gắng sức phát huy .  Đó là chị   Trần Thị Lý  –  một nữ giao liên bé nhỏ ở Điện Bàn, Quảng Nam, nhà có 7 anh em thì 5 người là liệt sĩ. Khi bị giặc bắt “chị phải đối mặt với đủ mọi cực hình tra tấn dã man bởi lũ mặt người dạ sói”(tr.103) nhưng người con gái anh hùng đất Quảng  vẫn   bất khuất, kiên trung,  giữ vững khí tiết của người cộng sản, quyết không khai báo nửa lời:  ” Điện giật, dùi đâm, dao cắt lửa nung/ Không giết được em người con gái anh hùng (Người con gái Việt Nam – Tố Hữu). Kết cục, chị Trần Thị Lý đã chiến thắng và  được trở về trong vòng tay yêu thương của nhân dân cả nước.

Ngoài chị Trần Thị  Lý, trong Những người đàn bà đi qua chiến tranh  còn xuất hiện biết bao  anh hùng vô danh - những người hát bè trầm, những người phụ nữ đã âm thầm  đóng góp tuổi trẻ của mình cho đất nước. Đó là  cô giáo Trần Thị Hường - vợ ông Bẩy Quang, chị Hai Thảo, chị Hai Trợ, chị Kim Phụng  (Việt Kiều  Cam pu chia), chị Quế, bà Thảo(vợ liệt sĩ), bà Đào - nữ thanh niên xung phong đã sinh ra Hồng đứa con liệt sĩ nhưng suốt đời chịu nỗi oan  không chồng mà chửa. Là  họa sĩ – chiến sĩ Giáng Hương trong chiến  tranh chống Mỹ, là  Thiên Hương – cô gái  mũ nồi xanh trong  đoàn quân của Liên hiệp quốc – cô bác sĩ trẻ, đẹp của thế kỷ XXI  đã tự nguyện đến Nam Su dan thuộc châu Phi cha xôi  góp phần  gìn giữ  hòa bình và  khẳng định vị thế Việt Nam trên trường quốc tế...Mỗi người mỗi hoàn cảnh,  với  những đóng góp khác nhau,  họ đã anh dũng, bất khuất,  kiên cường và sẵn sàng  tận hiến sức mình cho Tổ quốc:

 Việt Nam phụ nữ đời đời

Nhiều người vì nước vì nòi hy sinh

                                                (Phụ nữ Việt Nam – Hồ Chí MInh)

2. Khẳng những hy sinh lớn lao của phụ nữ Việt Nam trong sự nghiệp đấu tranh bảo vệ Tổ quốc

Theo tác giả cuốn truyện ký“Những người đàn bà đi qua chiến tranh chính  là những người thiệt thòi nhất. Họ phải hy sinh nhiều thư”(tr. 115)… Nhưng nói về sự hy sinh thì đó là  con số mà khó có thể đo đếm được”(tr.123).

  Vẫn biết, trong chiến tranh, hy sinh, mất mát, khổ đau là không tránh khỏi nhưng  khác với các bậc tu mi nam tử, sự hy sinh ở  các bà, các chị lặng lẽ hơn và nỗi  đau ở họ cũng nặng nề hơn. Khác với đàn ông,  với người  đàn bà tình yêu, hạnh phúc, tổ ấm gia đình bao giờ  cũng thiêng liêng và vô cùng  quan trọng. Vậy mà, nàng công chúa Huyền Trân lá ngọc cành vàng vì đại cục  phải từ bỏ mối tình lý tưởng đẹp tựa  một giấc mơ  với  quan hành khiển   Trần Nam Chung, lại  phải giã  từ  kinh thành Thăng Long  hoa lệ dấu yêu đến  một miền đất xa lạ, sống với một người đàn ông xa lạ trong ánh  mắt kỳ thị của những con người  xa lạ. Trớ trêu thay, khi  nàng tạm  yên phận thì  nhà vua  bất ngờ băng hà. Mặc dù được cứu thoát khỏi dàn hỏa thiêu và được trở về cố quốc nhưng ở tuổi đôi mươi, không chồng, không con, người đàn bà thông minh, đa cảm, tài hoa, đẹp nghiêng nước nghiêng thành hoàn toàn trắng tay  đã xuống tóc  đi tu ở chùa Nộn. Vì : “Những người mẹ không sợ bom đạn  lao ra chiến trường là bởi sau lưng họ có một gia đình và những đứa con” (tr. 123).

Vậy mà, khi bị  thất thế,  Bùi nữ tướng đã  phải nuốt nước mắt vào trong, tìm cách vỗ về  cô con gái nhỏ giữ tròn khí tiết, đã phải tận mắt chứng kiến cảnh cô con gái yêu  và người chồng tương kính bị Nguyễn Ánh xử cực hình! Nuốt nước mắt vào trong tim, Bà từ tốn lấy vải trắng tự cuốn quanh mình và thân thể con gái để khi   tứ mã phanh thây không bị lõa lồ rồi  bình thản  đón nhận cái chết – một cái chết bi tráng  khiến bạn đọc  xúc động, nghẹn ngào, rưng rưng nước mắt…

Còn  khi cuộc chiến chống Mỹ   kết thúc không ít chị em từ mặt trận trở về đã phải đối diện với những  di họa chiến tranh vô cùng tàn khốc. Nó tàn phá nhan sắc,  chặn đứng khát vọng làm vợ, làm  mẹ  của họ.  Nếu ai còn được làm mẹ thì chất độc da cam vẫn tiếp tục phá  hủy niềm hạnh phúc của đời họ, thậm chí  đời con, đời  cháu họ:

 “Tuổi xuân đã qua đi ở chiến trường, sự gian khổ của chiến tranh đã cướp đi của họ nhan sắc và sự hấp dẫn của người con gái…Mãi họ mới lấy được chồng(tr.156)…Nhưng cái ác của chiến tranh cứ  dai dẳng bám theo họ.Họ sinh đẻ nhiều  lần  nhưng nếu không đẻ ra những cục thịt đỏ hỏn có mắt có mồm trong đến là kinh hãi thì cũng sẽ là những đứa trẻ dị tật,  gù lưng nghẹo cổ….Di chứng chất độc da cam sẽ dai dẳng theo suốt đến đời con, đời cháu họ (tr.156- 157).

Rồi còn  nhiều  lắm những hy sinh trong im lặng  của các  vọng phu đằng đẵng  ngóng chồng như  bà Thảo là  vợ liệt sĩ  từ  khi đứa con đầu lòng mới 7 tháng tuổi, để rồi  mình bà suốt đời    chăn đơn gối chiếc...

Những hy sinh của các bà, các mẹ, các chị làm sao kể hết! Những đóng góp của nữ phái  cho đất nước   vô cùng lớn lao! Các thế hệ  phụ nữ nối tiếp nhau đã tô thắm thêm  truyền thống yêu nước của người phụ nữ Việt Nam bất khuất kiên cường. Cuốn sách không hề khô khan mà vô cùng hấp dẫn nhờ  những câu chuyện có thật của những  con người  có thật trong cuộc đời, cùng với  cách kể chuyện mộc mạc và một lối  văn mềm mại, rất giàu thiên  tính nữ. Ở  “Bông hồng nơi tâm bão: chính cái đẹp và tinh thần nhân văn đã cứu rỗi con người, làm thay đổi hoàn cảnh. Sức hấp dẫn của cuốn sách còn do  cách rút tít cao tay. Chính cái tên  tác phẩm đã có sức gợi về một truyền thống ngàn đời của phụ nữ Việt Nam: “Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”. Và   cách chọn chi tiết đắt giá, với không ít chi tiết biết nói: chi tiết ông bác sĩ  biết chị Trần Thị Lý là một chiến sĩ cộng sản  ngoan cường,  ông cảm phục quỳ lậy rồi hết lòng cứu chữa và lại  tặng thuốc cho chị mang theo. Hay cái chết bi tráng của Đô đốc  Bùi Thị Xuân cùng  chồng con…là những chi tiết người đọc vô cùng xúc động,  không bao giờ quên, góp phần nêu bật chủ đề tác phẩm. Và cũng nhờ  cách sử dụng trường liên tưởng  tinh tế . Chẳng hạn, từ  câu chuyện của Huyền  Trân tác giả đã dẫn dắt bạn đọc  thấy được những  đóng góp  của những nàng công chúa đất Thăng Long; từ truyện của nữ tướng  Bùi Thị Xuân  ta thấy được truyền thống anh hùng bất khuất của bà Trưng,  Bà Triệu, của  đội ngũ nữ binh… Theo mạch truyện chị đã   lựa chọn được những nhân vật nữ  thật sự tiêu biểu, nên chỉ cần  200 trang sách,  tác giả  đã bao quát được toàn bộ những đóng góp, những hy sinh và phẩm chất anh hùng bất khuất của phụ nữ Việt Nam ở mọi thời đại, từ truyền thống đến hiện đại.  Có những anh hùng liệt nữ, lại có những người phụ nữ bình dị.  Có chiến công trực diện, lại có chiến công thầm lặng. ..

Với cái kết rất nhẹ nhàng và có hậu bằng sự gặp gỡ  giữa họa sĩ - chiến sĩ  Giáng Hương xinh đẹp  và  những  người ở  bên kia  chiến tuyến để “cùng hướng tới tương lai, để mảnh đất năm xưa được hồi sinh và mãi mãi xanh tươi cho thấy Những người dàn bà đi qua chiến tranh xứng đáng là một khúc hát ngợi ca vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam.

Nhưng giá có  thêm truyện kể về cô Ba Định  thì bức tranh về phụ nữ Việt  Nam thời  chiến  sẽ đủ đầy  và thú vị hơn.

Tr.T.Tr