QUÊ MẸ - Trường ca của Phùng Trung Tập

 

    Tập trường ca Quê mẹ là tác phẩm mới nhất của nhà thơ Phùng Trung Tập đã đem lại cho tôi những cảm xúc mới lạ. Anh không muốn dừng lại những đoản khúc thơ với những ý tứ chặt chẽ khúc triết mà đã từng đeo đuổi mấy mươi năm qua. Nhà thơ muốn thử sức mình với một thể loại dài hơi và trầm mình trong mạch nguồn thơ ca không ít cam go này. Anh đã đọc những trường ca trước đó của các nhà thơ nổi tiếng và những trường ca dân tộc để 6 Trường ca • QUÊ MẸ tìm hiểu và muốn có một cách viết của riêng mình. Sau bao lâu trăn trở trường ca “Quê mẹ” đã ra đời trong sự hân hoan nhưng không kém phần hồi hộp. Nhà thơ chỉ coi đó là món quà dâng tặng mẹ và quê hương mình. Một trường ca đã gửi gắm bao tâm sự và kể lại câu chuyện cuộc đời mình. Một cuộc đời luôn gắn bó với cánh đồng làng và con sông Kinh Thầy thơ mộng. Trục cảm xúc được vận động chung quanh hình ảnh mẹ và quê hương đất tổ. Những mạch thơ cuốn hút tôi với những cảm xúc và nhịp điệu mới lạ trong những chương hồi của trường ca. Tôi đọc và đồng hành cùng anh với bao ký ức tràn trề.
...
Sự thành công của trường ca “Quê mẹ” nằm ở trục cảm xúc sâu nặng về quê hương và ý thức công dân sâu sắc; Cùng với sự chuyển động của nhịp điệu thơ đa dạng và phong phú về nội dung làm nổi bật hình tượng nghệ thuật thi ca.

(Trích trong bài giới thiệu của Nhà thơ Vương Tâm)

Nhavanhanoi xin giới thiệu Trường ca tới bạn đọc làm 2 kỳ. Trân trọng.




 

CHƯƠNG 1

QUÊ HƯƠNG

Quê tôi một vùng chiêm trũng
người nông dân phải đổ rất nhiều mồ hôi

vòng cung Đông Triều dẫn lối cơn mưa
đường làng úng nước
mặt đường đứt nối những nấc thang nằm ngửa

Ngày trước, nhiều người mắc bệnh chân voi,
bệnh đậu mùa mang di chứng bắp chân to, mặt rỗ.

Người quê tôi dù đi đâu ở đâu
người ngoài cũng biết
giọng nói véo von kéo dài âm tiết “ee”, “oo”
vo tròn câu chữ.

Người làng quý trọng người tính nết đẹp hơn khuôn mặt đẹp
những cô gái đắt chồng ngực nở mông to
khỏe gánh gồng, mắn con mắn cái
bàn chân dày năm ngón xòe ô.

Quê tôi, mùa hè nóng thui chột gió
Võng đay giăng mắc đầy hiên

đầy nhà. 
Võng đay dan díu bờ tre
gốc bòng gốc vối gốc me gốc hồng…
 

Đồng đất quê tôi rộng lắm
Có đồng cao, đồng trũng, bãi bồi
Sông Kinh Thầy như dải lụa
Vắt chéo vai trần vạm vỡ quê tôi.

Hát rằng:

Đất bồi hai mảng đông tây
Bên hanh hao nắng, bên dày dày mưa
Kinh Thầy sông chảy lơ thơ
Bến sông quê một con đò đưa thoi.

 

Bên đông sóng lúa lở bồi
Bên tây ngô, mía tím trời phù sa
Ấm bờ hai phía lại qua
Ngày vui vọng những khúc ca xóm làng.

 

Sông dài ngắn nhịp đò ngang
Mái chèo xao động ngỡ ngàng dòng trôi
Đêm trăng gió thoảng nhịp nôi
Để lòng ai lộng hương trời ngát hương?

 

Con đò trên bến quê hương
Đưa thoi dệt những yêu thương tình người
Dù xa muôn dặm trùng khơi
Thì tình ta vẫn đắp bồi bến quê.

 

3.

 

Một buổi sớm mai làng trống trơ hoang hở
Đình làng biến mất
Chùa làng biến mất
Mặt trời ẩn dật
Mây xoáy vòng xám ngoắt mấy tầng cao
Hun hút vực sâu tử khí!
Những nô bộc của dân
Chân đất, đầu trần
Áo bông thâm, lốc thốc
Vùi tượng Phật dưới ao chùa
Tưa tớp hương sen
Chảy máu!
Chúng hể hả những câu thách đố
“Thần thánh nơi đâu” ?
Tiếng chó tru lên
Ung trời
Dựng tóc…

Hát rằng:

Tiếng chuông chùa thong thả
Trầm ấm tâm từ bi
Mở lòng không vội vã
Thiêng liêng không thầm thì

 

Sắc thanh âm bình dị
Từ tâm vọng ngàn xưa
Niềm tin không mộng mị
Không thấp cao thiếu thừa
 

Làng quê Việt đời đời
Tiếng chuông không đổi mới
Thanh thản dáng bồ đề
Nhân nghĩa dày nguồn cội

 

Tiếng chuông chùa nước Việt
Nền nã và thanh cao
Tâm hồn làng quê Việt
Bền vững cùng trăng sao

 

6.

Đồng Đầm ngô biếc phù sa
Dẻo thơm bột bánh tháng ba ngày rằm
Trại Giàng dâu biếc thân tằm
Óng tơ mượt lụa tình thâm nhớ người

Ba Kèo bên lở bên bồi
Mát phù sa ngọt đất bồi Đảo Bơn
Bến Chinh sóng lúa dập dờn
Chiêm mùa vàng óng đường thôn... thóc về

Nón nghiêng má thắm tóc thề
Xôn xao Đò Quốc ai về bên sông...
Tuần Mây nắng thẩn thơ lòng
Nhịp chèo Bến Gảnh mái cong sóng đầy ...

Hát rằng:

Kinh Thầy sông mát quê hương
Phù sa chia sẻ đau thương cùng người.
Hạt tròn trắng đỏ ngọt bùi
Ngô xanh tím vệt đất bồi ven sông.

 

Bến Chinh ngô mượt thắm đồng
Ba Kèo ngô đỏ đượm nồng tình quê
Đồng Đầm ngô tím sườn đê
Trại Giàng trắng hạt ngô khoe nụ cười.
Đồng Kênh sóng lở cát bồi
Hương ngô vầng ấm mây trôi, Xuân về.

 

Ngô bùi mang đậm hồn quê
Nuôi bao thế hệ bọc che rách lành.
Ngô bung đỏ trấu ngọt thanh
Ngô xay dẻo với mát lành đậu đen.

 

Rượu ngô men thắm tình duyên
Ai về ai nhớ ngọt mềm môi ai?
Bánh ngô thơm với tháng dài
Ngô rang vui hội cùng ai sân đình.

*

Hạt ngô bùi ngọt hương ngô
Mà chưng thành rượu mà đồ thành xôi
Kinh Thầy dòng nước êm trôi
Để hồn ta lộng khoảng trời hương ngô.
*

Bên sông rộng bãi phù sa
Mỡ màu châu thổ, mượt mà cát non
Khoai lang tím sắc hoàng hôn
Hương thơm vàng ruột đượm giòn lửa rơm.

 

Chiều về khói bếp thơm cơm
Ngọt khoai sánh nước chè thơm vườn nhà
Trăng về, sân rộng chiếu hoa
Tình quê thủ thỉ chuyện ta chuyện mình.

 

Nhớ hương khoai của quê mình
Ngầu mưa giãi nắng mà thành ngọt thơm.
Người quê chân lấm tay bùn
Cho khoai sắc tím, mượt giòn đời ai?

 

7.

Ngày mỗi ngày
Người nông dân đi về
Từ cánh đồng
Hạt thóc nảy mầm loang lổ đốm trắng đen
Thân cây lúa gầy như người thiếu đói
Nồi cơm vơi duềnh gạo

 Nước bung lên!

 

Khát vọng đợi chờ
Bông lúa trĩu mùa - chiêm
Ngấp ngó trăng non đầu tháng
Nhòa nhợt bóng tre ngả ngớn đầu thềm
Ngời ngợi trăng sáng về giữa tháng
Tháng ba, ngày tám bếp lạnh thêm!

 

Thóc một hạt
Hụt hao nhiều phía
Một phần còn
Bấm đốt đợi ngày…
Phận rơm rạ
Sưởi ấm bao thân phận
Tả tơi trong gió xoáy
Mỏng dày!

 

Khát vọng nhà nông
Cánh cò đón cơn mưa mát lành xóm cũ
Cổng làng vững ngàn năm văn hiến
Cúi đầu, ngẩng mặt biết vui buồn.

 

8.

 

Hát rằng: 
Cổng làng giờ đã rêu xanh
Chiều hè gió lặng im nhành muôn cây
Bao năm trở lại nơi này
Lối xưa, mòn vẹt tháng ngày gian truân.

 

Nhà em xóm giữa, liền sân
Hoa vối tần ngần bên gốc khế chua
Nhà em mát ngọn gió đùa
Trắng sân hoa bưởi đang mùa khoe tươi.

 

Thân thương tiếng hát à ơi
Bao năm biền biệt xa lời vắng tin
À ơi ngọt giọng, thơm duyên
Điệu thương, làn nhớ chẳng tìm thấy ngay.

 

Vẫn là giọng hát em đây
Điệu chèo ngày ấy, anh say bốn mùa
Thả hồn theo những lời ru
Khát thèm từng giọt ầu ơ… ru mình.

 

À ơi câu hát vô tình
Xoáy vào anh những lặng thinh ước thầm
Đong đưa nhịp điệu bổng trầm
Tình em xao xuyến khôn cầm lời yêu.

 

Hát rằng:  

Gái quê cấy hái đồng chiêm
Hội làng vào độ tháng Giêng mưa phùn
Trống cơm rung nhịp đình thôn
Cây nhà đàn nhị, gái thôn hát chèo!

 

“Lệch chênh” so dải yếm điều
Tâm tư “hát nói”, “liễu đào” buông tơ
Sinh tình “đào thản”, nói thơ
Dáng thon thắm áo, khăn lùa tóc mây!

 

Chiếu chèo mượt giọng em đây
Hỡi cô em gái cấy cày giỏi giang
Dáng mềm quạt mở đoan trang
Gái quê tựa bóng trăng vàng Hằng Nga.

Vơi cơm tháng tám ngày ba
Tảo tần vun xới đồng xa bãi gần
Gió lùa vạt áo phong phanh
Chai tay nẻ gót nắng hanh cuối mùa!

 

Phố phường xa ngái trong mơ
Mảnh gương tấm lược tóc thưa rụng nhiều
Khép mình giữa chốn chợ chiều
Mồ hôi bệt bạt giữa nhiều vàng thau…

 

Em nàng tiên nữ áo nâu
Từ đồng chiêm trũng ngái ngầu bùn non
Em tươi em đẹp em giòn
Ơn em giữ tấm lòng son bao đời.

10

Nhiều năm sống xa quê
Khát thèm mùi khói bếp
Thèm từng ngọn rau xanh
Nước giếng làng thanh khiết.
 

Xa quê xa biền biệt
Tóc vương bụi phố phường
Vinh nhục như tỏ tường
Vẫn tập đi ngõ xóm.

 

Hương quê trong khoai ngọt
Hương quê trong rạ rơm
Hương quê hạt gạo đỏ
Ao bùn ngái ngõ sương.

 

Hít sâu vào lồng ngực
Nhân nghĩa của đồng quê
Nâu sồng mồ hôi mặn
No đói cùng sẻ chia!
 

Xa quê xa biền biệt
Hồn vẫn luôn hướng về
Cội nguồn từ quê Mẹ
Đâu dễ gì sẻ chia!

 

 

Con về lại khúc sông xưa
Nơi bến đò Quốc nhặt thưa nhịp chèo
Đồng quê đất bết trăng treo
Phận nghèo ngầu bọt bến chiều bãi sông.

 

Đò đưa tháng hạ ngày đông
Qua sông kẽo kẹt gánh gồng đói no
Khoai, ngô thưa hạt mau xơ
Tháng ba, ngày tám thiếu thừa long đong…

 

Con về lặng lẽ bến sông
Cây đa, bến cũ người không thấy về…
Gió lùa sóng nước tái tê
Mẹ về kịp chuyến đò khuya cuối ngày?

 

Bến sông gió hút heo may
Cánh cò lóa chớp ngàn mây cuối trời
Con thầm gọi Mẹ, Mẹ ơi!
Tim con ấm nhịp à ơi, Mẹ về!

 *
Đường làng thẳng tắp
Mẹ đi chợ về
Cho con cây mía
Ngọt sắc đồng quê.

Con nghé, con bê
Mượt lông, mắt sáng
Theo mẹ ra đồng
Rộn ràng buổi sáng.

Đến tuổi học rồi
Tung tăng đến lớp
Bao sách thầy cho
Học nhiều thêm lớn.

Ôi cánh diều bay
Trời cao lộng gió
Đồng thơm hương cỏ
Mơ bay mơ bay...

Dòng sông quê hương
Nước phù sa đỏ
Trời hè nắng nỏ
Ta ngụp, ta bơi
Da hồng mầu đất
Mắt xanh ánh trời.

Lớn lên với đời
Tròn ngô, dài sắn
Tinh giòn muối trắng
Nặng lòng yêu quê.

Mơ sáng trời xanh
Qua từng trang sách
Đời như chắp cánh
Bay vào giấc mơ.

Thương lắm quê hương
Trên đường đánh giặc,
Mẹ già say nắng
Áo sờn nghiêng vai.

Tháng rộng ngày dài
Đồng quê hẹp lại
Lúa ngô xanh mãi
Cơm đầy bão giông.

 

Hạt thóc quê tôi
Nhọc nhằn,
Lam lũ
Trên cánh đồng chiêm
Chia mảnh
Nhiều bề…
Thời mở cửa
Tiếng động cơ tràn ngập xóm thôn
Nhiều tiếng hát ru con
Nhòe vào khói bụi.

Bến nước
Sân đình
Khói hương cháy vội
Nhường chỗ thị trường
Đong
Đếm
Bán
Mua!
Giá điện, giá dầu, thuốc trừ sâu, phân đạm
Nhiều khoản chi phụ phí canh nông
Sau mỗi vụ mùa
Thi nhau vọt tiến!

Người dân bội thu theo những vụ mùa
Mắt vẫn héo mòn
Tự xoay chuyển
Trên nhộn nhạo
Thị trường
Rớt giá!
Hạt thóc quê hương suốt đời lam lũ,
Không định được giá trị của mình
Trong lốc xoáy
Cạnh tranh!
Hạt thóc
Bị lạm dụng
Khi bội thu rất nhiều kẻ tranh công.
Chỉ có người dân trực tiếp gieo trồng
Mới thấm hiểu
Sự nhọc nhằn
Tạo ra
Hạt thóc!

 

Hát rằng:

Cầu tình không trụ, không phao
Nối muôn cánh vỗ dạt dào yêu thương
Một năm ôm nhớ, gối thương
Qua cầu Ô Thước lệ vương ngậm ngùi...

Không sông, chẳng ngại lở bồi
Không đò, chẳng sợ khẳm trôi giữa dòng
Cầu tình mềm mại dáng cong
Chung tình thoả nỗi ước mong hẹn hò...

Dài từng ngày đợi tháng chờ
Gặp nhau lệ chảy thắm bờ nhân sinh
Dải Ngâu tở hết nguồn tình
Ngưu Lang, Chức Nữ mướt tình gió mây!

Thương nhau lệ thắm ngàn mây
Yêu nhau trời đất xanh dày mưa tuôn...
Hợp tan mây đọng, gió vờn
Nhịp cầu Ô Thước xanh rờn trời xanh.

Mẹ trồng một khóm trầu không
Đậy che gió nắng hương nồng không phai
Không têm cánh phượng, ngọc đài
Miếng trầu đậm thắm tình dài hồn quê.

Ngàn câu chuyện cũ lại về
Trăm câu chuyện mới tình quê vẫn đầy
Nồng nàn duyên thắm trầu cay
Bao đôi lứa ngả tóc mây mà bền!

Bàn tay mẹ khéo tỉa têm
Để tình vôi thắm môi mềm trầu thơm
Hương trầu nối những yêu thương
Trước sau trên dưới tỏ tường nghĩa nhân.

Thân cau sương giội gió vần
Thẳng ngay từng đốt bể trần thiệt hơn
Dâng mình dịu vết thương đau
Tinh khôi đến lúc nát nhàu vẫn thanh

Miếng trầu vôi trắng lá xanh
Vỏ chay, rễ củ mà thành ca dao.
Hương quê nồng thắm hôm nào
Dưới bàn tay mẹ ngọt ngào tình quê!

Hát rằng:

Mẹ là nguồn nước thiêng liêng
Cho con mạch sống, niềm tin vào đời
Cho con cành thắm, hoa tươi
Cho con trái ngọt, nụ cười yêu thương.

 

5.

 

Hát rằng:

Mẹ ngồi vá áo cho con
Trăng khuya ánh toả bóng tròn mái hiên…
Bờ vai se lạnh bên thềm
Mắt ngời ngợi thắm, tay khuyên sợi mềm

 

Kết từng mũi chỉ đường kim
Vuốt từng lóng vải mà nên áo lành.
Vai nghiêng mái tóc vấn trần
Dưới trăng dáng mẹ tạc thành non cao.

 

Áo vai tướp vết gai cào
Đường tà tưa sợi, phật phào cúc vênh
Sâu kèn ve áo loăn quăn
Vạt nham nhở sắc mực xanh phấn vàng…

 

Tay lồng sợi dọc sợi ngang
Thương con đọng thắm từng hàng vá khâu

Chắn luồng gió lạnh, bụi ngầu

Khoảng trời tình mẹ sắc màu bình an

 

Chắt từ ngày tháng gian nan 

Cho con tấm áo, khăn quàng lành thơm

Nay con tuổi ngả chiều hôm 
Mà chưa quyên những lối mòn chỉ khâu! 

6.

Sống trong gian khó
Tâm hồn mẹ thật sáng trong
Câu dân ca, tục ngữ
Mẹ thuộc nhiều tinh thông.

Con nghe mẹ hát dân ca
Ngờ ai chẳng phải Người là… mẹ con!
Khoảng trời lồng lộng trăng von
Bờ tre khơi gió, sao chòm chơi vơi…

Mẹ không son phấn, tân thời
Không yếm thắm, chẳng váy sồi, hài cong
Đơn sơ cánh áo nâu sồng
Chân ôm guốc mộc, môi hồng… trầu cau.

 

Lời ca không nhạc sắc màu
Mà thăm thẳm núi, mà ngầu ngầu sông
Mồ hôi mặn ngát cánh đồng
Chiêm mùa hai vụ nắng gồng bão quay.

 

Giọng ca nhịp phách tràn đầy
Lời sông lời núi lời mây hẹn về
Gác chèo thả bến sông quê
Lạc nhau nhớ mãi lời thề năm xưa…

 

Giọng ca ấm nắng, ngọt mưa
Hồn quê thêm thắm bùi mùa, thơm chiêm…
Mẹ là ca sĩ... tự biên
Gieo hồn non nước hiện trên đất lành.

 

13.

           (Còn nữa)