THƠ ÁO TRẮNG

Thứ năm - 21/05/2020 15:39
Nhà phê bình vh BÙI VIỆT THẮNG

Đọc Mái trường mến yêu, tập thơ của Đặng Hiển, NXB Giáo dục Việt Nam, 2015)
Nhà thơ Đặng Hiển tâm sự trong buổi nhận Giải thưởng
Nhà thơ Đặng Hiển tâm sự trong buổi nhận Giải thưởng

Nhà văn Đặng Hiển (Tên khai sinh Đặng Đức Hiển, sinh ngày 9-5-1939, mất ngày 14-3-2020), nguyên quán Hành Thiện, Xuân Trường, Nam Định; tốt nghiệp Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (1959), làm nghề dạy học cho đến khi nghỉ hưu, vinh dự nhận danh hiệu Nhà giáo Ưu tú. Ông là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Nhà văn Hà Nội, Hội Nghệ sỹ Sân khấu Việt Nam. Nhà văn Đặng Hiển là tác giả của 15 tập thơ và trường ca, 5 tập kịch, 4 tập truyện ký và 9 tập lý luận phê bình văn học. Bài phê bình Thơ áo trắng tôi viết tháng 3-2016, nay đúng 4 năm khi nhà văn ra đi mãi mãi. Nay muốn chia sẻ với văn giới như một nén hương tưởng nhớ một đồng nghiệp văn chương kính quý.

1.Với người làm thơ tình cảm là là nhân tố hàng đầu, nhưng trí tuệ lại không thể thiếu. Một nhà thơ lớn đã viết, đại ý “đốt cháy trái tim đến thành trí tuệ, đốt cháy trí tuệ đến thành trái tim, đó là những con đường của sáng tạo thi ca”. Đọc thơ Đặng Hiển thấy ông đi theo con đường thứ nhất. Khởi nguyên là một nhà giáo tài năng, tận tâm tận lực với nghề giáo - nghề trồng người - nên Đặng Hiển luôn có cái nhìn về phía ánh sáng, phía tốt tươi, phía đẹp đẽ của cuộc đời và con người. Nhất là môi trường giáo dục hệ phổ thông, ở đó đầy ắp tinh khôi, trong trắng, đầy ắp hứa hẹn và tương lại. Tôi đã đọc một cuốn tiểu thuyết buồn về nhà trường với tựa Bi kịch mái trường của một tác giả ít người biết đến, nhưng tác phẩm thì nhiều người biết. Không thể phủ nhận những yếu tố tiêu cực của cơ chế thị trường đã xâm thực vào ngành giáo dục, vào mái trường mến yêu của hàng triệu học sinh - những chủ nhân tương lai của đất nước. Bởi vậy rất hiếm gặp một tập thơ được ấn hành bởi một nhà xuất bản lớn như chúng ta thấy - nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Mái trường mến yêu là tập thơ thứ mười hai của nhà văn - nhà giáo ưu tú Đặng Hiển. Gần chạm ngưỡng bát tuần nhưng bút lực của nhà văn xem ra vẫn còn dồi dào, nhất là với Nàng Thơ. Đặng Hiển xông xáo, tung bút thể hiện trong nhiều thể loại: thơ, văn xuôi, kịch, phê bình, nhưng rõ nhất con người ông có lẽ, theo tôi, trong thơ. Vì sao? Vì trong thơ cái “vân chữ” hiển thị rõ nhất, nói cách khác cái “tạng” văn phát lộ và khó trộn lẫn với người khác. Nếu nói quy luật của sáng tạo nghệ thuật là quy luật tình cảm thì thơ chính là nơi “lửa thử vàng”. Tôi nghĩ, độc giả muốn tri nhận cái thần thái Đặng Hiển thì nên đọc thơ ông.

2. Vì sao tôi đặt tên bài viết của mình về tập thơ Mái trường mến yêu của Đặng Hiển là Thơ áo trắng? Cũng thường tình thôi. Hoặc giả cần giật “tít” cho thật kêu để PR cho tác giả, tác phẩm. Hoặc giả là để nói cho được cái căn cốt của thơ, ở trường hợp này, và nếu rộng ra là cả con đường thơ của một tác giả. Sở dĩ tôi đặt cho bài viết cái tên giản dị Thơ áo trắng là vì trong tập thơ mới của Đặng Hiển tôi đọc thấy chủ yếu ông viết về những ngôi trường, các thầy cô giáo, học trò thân yêu, những tập giáo án mở, tiếng trống trường, thầy và trò như mê đi trong văn chương, những kỉ niệm học đường, những cánh hoa phượng đỏ, màu xanh của lá bàng, về ngày tựu trường, ngày hội trường, tiếng ve râm ran báo mùa hè đến trên sân trường, về những học trò trưởng thành, về một giờ học tốt, về những học trò nghèo vượt khó, có khi là một học trò ngoan không qua khỏi bạo bệnh,… Nghĩa là cái thế giới thơ ca của Đặng Hiển gắn với tuổi thơ, tuổi học trò, gắn với những người thầy, người cô thầm lặng hi sinh, cống hiến trong sự nghiệp trồng người - vì lợi ích mười năm trồng cây, vì lợi ích trăm năm trồng người. Cái thế giới ấy như một thung thổ văn hóa, thường khi lung linh, trinh nguyên, thanh cao, bền vững giữa một trần gian nhọc nhằn đầy những tham sân si, ái ố hỉ nộ. Thơ áo trắng là thơ viết về nhà trường - một thánh đường - thơ viết về cõi thiêng, về nơi ươm mầm nụ, về nơi ký thác hi vọng. Không ở đâu như nơi đây con người tìm thấy hạnh phúc trong hành động “cho” hơn là “nhận”. Từ cái thực tế đó làm nẩy bật cấu tứ cho một bài thơ hay Hạnh phúc1: “ Nếu có lúc nào em nghĩ đến tôi/Khi em hái hoa đầu trong sự nghiệp/Khi hạnh phúc em sáng hồng trên giấy đẹp/Khi đôi tay em thơm nặng trái đời/Thì đó là hạnh phúc của tôi/Nếu có lúc em nghĩ đến tôi/Khi trên gạch, trên than/trên giấy trắng bảng đen/Giọt mồ hôi rơi/Trong lòng em bỗng vẳng lên câu hát/Khi em đi vượt gió cát của đời/Thì đó là hạnh phúc của tôi/Và ngay cả khi em không còn nghĩ đến tôi/Chỉ hạt mầm kia trong vườn xanh/đã nở hoa kết trái/Để đến lượt em/em lại dâng cho tay đời ươm hái/Thì đó cũng là hạnh phúc của tôi/Người làm vườn vô danh trên mảnh đất người đời”. Bài thơ này, theo tôi, ghi dấu ấn phong cách thơ Đặng Hiển - nặng tình đời, tình người, giản dị và chân thành đến tận cùng trong cảm xúc và thể hiện. Riêng tôi cảm thấy ông dường như xa lạ với những gì màu mè, uốn lượn, trò diễn. Ông là người thơ không biết đến sự xa xỉ, lãng phí của cảm xúc và câu chữ. Nếu có thể nói, thơ Đặng Hiển được viết theo một “thi pháp chân thành”.

3. Nói thơ Đặng Hiển là thơ áo trắng còn vì nhiều lẽ khác. Có nhà thơ để lại một màu tím trong thơ như Hữu Loan với Màu tím hoa sim. Có nhà thơ để lại một màu vàng mơ trong thơ như Xuân Diệu với Đây mùa thu tới. Có nhà thơ để lại màu đỏ trong thơ như Nguyễn Mỹ với Cuộc chia li màu đỏ. Có nhà thơ để lại màu xanh trong thơ như Tố Hữu với Chiếc áo màu lá xanh,…Đặng Hiển neo vào ký ức độc giả một màu trắng trong thơ với Áo trắng - một bài thơ, theo tôi, tiêu biểu cho lối thơ đậm chất chỉn chu, mẫu mực, cốt cách nhà giáo: “Từ màu áo trắng tôi đi/Hai mươi năm lại trở về tuổi hoa/Hai mươi năm bấy xót xa/Máu, bùn nhơ ngỡ đã nhòa áo em/Mấy vạn ngày, mấy vạn đêm/Ta đi gìn giữ màu tim đỏ hồng/Và màu áo trắng trắng trong/Màu Việt Nam giữa muôn dòng đục trong”. Tôi thấy màu trắng lấp lánh, sáng rỡ trong thơ Đặng Hiển viết về thầy và trò, về ngôi trường thân yêu mang bao kỉ niệm đẹp trong bài Áo trắng học trò xứ Huế: “Gần như một giấc mơ hoa/Xa như kỉ niệm tuổi hoa một thời/Bồng bềnh như áng mây trôi/Lại như phơi phới dòng đời cuộn đi/Mát như gió lộng chiều hè/Ấm như ánh lửa đông về mưa bay/Thảng như một ánh trăng ngày/Bừng như tia nắng đầu cây sang hè/Dòng Hương ngân sóng pha lê/Lọc qua áo ấy, chảy về tim tôi/Tôi về với các em tôi/ Mang theo màu nắng từ trời Huế yêu”. Có người nói quá đi khi nhận xét thơ Đặng Hiển là “thơ học trò”, “thơ trường ốc”,…Phải công bằng mà nhận xét rằng trong văn chương đôi khi cái “nghề nghiệp” nó cũng “ám” vào nhà văn, thậm chí “phô” ra trong câu chữ. Điều ấy cũng không khó giải thích vì “văn là người”.

4. Một lần tao ngộ văn chương với các nhà văn gốc “Hà Tây quê lụa” (từ năm 2008 thì họ đã là nhà văn Hà Nội cả rồi), tôi có nêu nhận xét về điệu nói trong thơ Đặng Hiển, thấy có vẻ nhiều người biểu đồng tình. Vì sao? Thường ta thấy trong thơ ai đó có điệu “ngâm”, “ru”, thậm chí cả điệu “hát”, “vè”. Đọc thơ Đặng Hiển tôi thấy ông khi viết chỉ cốt phô diễn được hết cái tình ý của mình, còn kĩ thuật thì dường như không mấy quan tâm. Phải nói ngay rằng tôi không có ý hạ thấp chất lượng thơ của người thơ này. Trái lại, muốn nhấn mạnh đến một đặc trưng thơ Đặng Hiển. Tôi có một quan sát riêng, ấp ủ đã lâu, nay nhân cơ hội viết về thơ Đặng Hiển mới đưa ra “trình làng” mong được chia sẻ và trao đổi: Đọc thơ của các nhà  giáo như Hà Minh Đức, Mã Giang Lân (giảng dạy ở Đại học Quốc gia Hà Nội), Hồ Thế Hà (giảng dạy ở Đại học Huế), Lê Quốc Hán (giảng dạy ở Đại học Vinh) và Đặng Hiển đều thấy giống nhau ở điệu nói của thơ. Vì sao? Theo tôi, có mấy yếu tố sau chi phối và quy định: nghề dạy học quy định sự nói nhiều, nói phân minh, khúc chiết để trình bày và truyền thụ kiến thức, nghề dạy học cũng quy định phong thái sinh hoạt thường khi nghiêm cẩn, đúng mực, ít phá cách - tức là cái bề ngoài cân đối, hòa điệu. Ít ai du dương, bay bổng, véo von, thậm chí đôi khi còn điệu đàng trong thơ. Thơ nhà giáo có xu hướng chiêm nghiệm, nghiêng về suy tưởng và có thể triết lý. Nhưng tuyệt nhiên không rơi vào cái gọi là “triết lý vặt”. Xin được trở lại điệu nói trong thơ Đặng Hiển. Ngay như một bài thơ có tựa Tự cảm, người đọc nghĩ sẽ bắt gặp ở đây những tâm sự thầm kín và được phô diễn một cách rốt ráo bằng điệu ngâm chẳng hạn vì là thơ hướng nội. Nhưng cái điệu nói theo cách riêng của Đặng Hiển lại làm độc giả cảm thông, chia sẻ và hòa đồng khi ông cứ viết như thể là nói: “Thật lạ lùng, gần suốt đêm không ngủ/Tôi nghĩ suy và nhớ lại đời mình/Từ thưở vào đời, mắt biếc, tóc xanh/Đến khi mắt màu tro, tóc bạc, sắp phải rời bục giảng/Lời chào đầu tiên, ánh mắt đầu tiên/Đã đưa tôi đi suốt chặng đường dài/Trong chiến công em có vài lời tôi giảng/Trong công trình em có đôi chữ của tôi/Đủ cho tôi vượt gian khó nghề thầy/Cả những tủi buồn do thế thời xô đẩy/Cả trước tị ghen lòng hẹp thói thường/Cảm ơn cuộc đời đã ban tặng vinh quang”. Điệu nói chi phối như đã nêu ở trên đã khiến nhà thơ không bị câu thúc, gò ép về vần trong khi viết. Sẽ là điệu hát trong tay người khác khi viết bài thơ Nếu những người mẹ không còn biết hát ru - một bài thơ hay trong tập, theo tôi. Nhưng Đặng Hiển vẫn cứ nhất mực trung thành với điệu nói. Có bảo thủ chăng? Có đơn điệu chăng? Tôi đã loáng thoáng nghe ai đó nói như thế về thơ Đặng Hiển ở một chỗ không đông người và dĩ nhiên vắng mặt nhà thơ Xứ Đoài. Tôi nghĩ khác. Thử cùng nhau đọc lại bài thơ này trong những câu hay nhất: “Nếu những người mẹ không còn biết hát ru/Thì những đứa trẻ sinh ra sẽ như cây trồng xuống cát/Nếu núi vọng phu chỉ là đá như những hòn đá khác/Thì những người đi sẽ chẳng trở về/Nếu không có Mỵ Nương cũng chẳng có Trương Chi/Thì Ha - nu - man ơi, con người không còn ai biết khóc/Nếu không có nỏ thần cũng không còn giếng ngọc/Thì dấu tích thành Loa cũng chỉ là bụi đất/Nếu dân tộc không còn ký ức/Thì xứ sở thành sa mạc hoang vu/Nếu những người mẹ không còn biết hát ru”./.

Có lẽ thơ là nơi thể hiện rõ nhất thần thái nhà văn Đặng Hiển?!       

                                                                             Hà Nội, tháng Ba năm 2016

                                                                                                B.V.T

Nguồn tin: BVM

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây