TỐ TÂM - Tác phẩm khai mạc cuộc cách mạng trong văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX

P. Gs, Ts Trần Thị Trâm
 

Tố Tâm - một hiện tượng văn học đặc biệt

Trong lịch sử văn học Việt Nam, những năm  hai mươi của thế kỷ XX có một vị trí rất  quan trọng . Đó là khoảng thời gian đệm tích tụ năng lượng cho một cuộc nhảy vọt, là mối giao thoa văn hoá Đông-Tây, kim-cổ, mà dấu hiệu rõ nhất là sự xuất hiện tiểu thuyết Tố Tâm, một dấu mốc đặc biệt trong quá trình phát triển của tiểu thuyết và văn học Việt Nam hiện đại.

Với đương thời, Tố Tâm không chỉ được coi như là một cuốn tiểu thuyết hay mà có lẽ nó còn được coi như một "tuyên ngôn nghệ thuật", vì vậy tác phẩm đã toả ra một sức hút kỳ lạ đối với độc giả, thổi vào đời sống văn học một luồng sinh khí mới. Ngay lập tức Tố Tâm "gây xôn xao dư luận, từ Nam chí Bắc không mấy ai là người không biết đến" (1) "nhiều bạn gái đã học thuộc lòng cả quyển" (2) . Đọc Tố Tâm đâu phải chỉ các thiếu nữ, các bà mẹ khóc như mưa như gió mà các nam sinh viên cũng khóc sướt mướt "(3). Quyển tiểu thuyết được sùng bái đến mức độ trở thành sách gối đầu giường, thành từ điển cho những người mới nhập môn vào tình yêu". "Nhiều thiếu nữ theo gương Tố Tâm ôm khối tình nguyên vẹn đua nhau đi trầm mình ở hồ Trúc Bạch, hồ Tây hay hồ Hoàn Kiếm. Dư luận xã hội gọi đây là dịch tự tử và bàng hoàng hỏi nhau: Hồ Gươm phải chăng là hồ bạc mệnh?" (4).

Hội chứng Tố Tâm chứng tỏ, ảnh hưởng của cuốn sách quả  là to lớn, không chỉ trong đời sống văn học mà cả trong đời sống xã hội, một hiện tượng độc đáo khó có thể lặp lại trong lịch sử. Như một kích thích tố, sau Tố Tâm hàng loạt tác phẩm có cùng khuynh hướng ra đời theo phản ứng dây chuyền, đưa văn học nước nhà từ một nền văn học có tính chất khu vực nhanh chóng hoà nhập vào trào lưu chung của văn hoá nhân loại.

Khi nói như vậy, chúng tôi hoàn toàn không có ý muốn coi mọi công lao thuộc về Hoàng Ngọc Phách, cũng không hề  phủ nhận đóng góp của cả một thế hệ đã vất vả trong công cuộc duy tân, quyết tâm tìm một lối đi cho văn học dân tộc giữa buổi giao thời mà  chỉ muốn có một cách đánh giá công bằng  những đóng góp vô cùng độc đáo của Tố Tâm cho công cuộc đổi mới nền văn học dân tộc đầu thế kỷ XX.

Quả thật, giá trị của một tác phẩm  văn chương đâu  chỉ là việc khi nó xuất hiện đã được công chúng bạn đọc hưởng ứng nhiệt liệt  mà ở chỗ: sau khi tác phẩm ấy xuất hiện, người ta không còn có thể viết như trước và đọc như trước nữa. Rõ ràng, Tố Tâm đã từng là một cuốn tiểu thuyết như thế!

Ra đời vào một hoàn cảnh lịch sử đặc biệt, Tố Tâm đã lĩnh hội sứ mạng nhỏ thêm một giọt quyết định vào ly nước sắp tràn đầy, thổi vào văn học một luồng sinh khí mới, góp phần không nhỏ vào việc tạo ra một cuộc cách mạng văn học làm thay đổi cả một phạm trù từ trung đại sang hiện đại. Vì lẽ đó, Đào Đăng Vỹ (5)đã coi Tố Tâm như là người anh hùng (L'héroùne) bên cạnh nhiều anh hùng vô danh khác trong cuộc cách mạng văn học đầu thế kỷ và mặc nhiên Hoàng Ngọc Phách đàng hoàng trở thành vị chủ soái của làng văn đương thời. Dường như từ Tố Tâm với văn học một kỷ nguyên mới bắt đầu.

Tố Tâm - tác phẩm mở đầu cho quá trình phát triển của tiểu thuyết và văn học Việt Nam hiện đại

Một vấn đề đặt ra là: tại sao một tác phẩm văn học vẻn vẹn trong vòng 100 trang giấy (khổ 13x19 cm) lại tiềm ẩn một sức mạnh lớn lao nhường ấy? Theo chúng tôi, vấn đề có thể lý giải trên các luận điểm sau:

 - Thứ nhất: tầm vóc của một tác phẩm nghệ thuật không nhất thiết phải được tính bằng kích cỡ, bằng số lượng câu chữ đơn thuần mà điều cốt lõi là ở những đóng góp đích thực của nó cho lịch sử phát triển của một nền văn học. Trong lịch sử văn hoá nhân loại đã từng có nhiều tiền lệ. Chẳng hạn bài thơ Lòng ta chôn một khối tình của Arvers, đó cũng là trường hợp bài thơ Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hiệu đời Đường... Ở Việt Nam cũng có hiện tượng tương tự. Với quan niệm "quý hồ tinh bất quý hồ đa", chỉ một bài Nam quốc sơn hà đã trở thành "đệ nhất tuyên ngôn", chỉ một bài thơ Ông đồ già đã đưa Vũ Đình Liên vào làng thơ Việt Nam như một hiện tượng độc đáo của làng Thơ Mới. Như vậy, việc trao vương miện cho Tố Tâm âu cũng là điều hợp lý.

- Thứ hai: sau Tố Tâm tiểu thuyết Việt Nam hiện đại đã thực sự ra đời. Tố Tâm là tác phẩm đầu tiên ở nước ta giải quyết được khá trọn vẹn, đồng bộ, đúng hướng yêu cầu cấp bách mà lịch sử dân tộc đặt ra trên bình diện văn học. Với Tố Tâm, Hoàng Ngọc Phách đã định hình được một quan niệm nghệ thuật mới, một phương pháp sáng tác mới, một mô hình tiểu thuyết mới. Với Tố Tâm, Hoàng Ngọc Phách đã thực sự làm "một cuộc cách mạng vào cõi thầm kín", tạo ra một quan điểm thẩm mỹ mới cho cả một thế hệ. Khác với Đặng Trần Phất, Trọng Khiêm, Hồ Biểu Chánh... ông không đi vào "những điều sở kiến" và "trông thấy", những điều tường minh rõ ràng, hiển hiện ở ngoại giới mà ông đã phản ánh trong tác phẩm của mình một hiện thực dường như vô hình đầy bí ẩn, thiêng liêng và cũng đầy sức hấp dẫn trong thế giới tâm hồn của con người.

"Lần đầu tiên ở đây tác giả đã đưa người ta vào tâm giới để khám phá sự thật của lòng mình" (6) "Do đi vào một việc phát nguyện từ trong những từng đáy bí mật của lòng người" (7) mà Hoàng Ngọc Phách đã "đưa đến cho người đọc không phải là một hình thức chuyện kể mà đã đưa đến cho người đọc chân dung của những tâm hồn" (8). Vì vậy, đổi mới của Tố Tâm về nội dung phản ánh không chỉ mang tính đề tài mà đổi mới nội dung ở đây đã mang tính loại thể, đó là dấu hiệu của sự chuyển hướng loại hình. Đổi mới quan niệm về hiện thực, đi sâu vào thế giới tinh thần của con người, tất yếu phải có một cách tiếp cận thực tại tương ứng. Rõ ràng trong Tố Tâm không phải là cách tiếp cận thực tại theo kiểu sử thi hay thế sự mà là cách tiếp cận thực tại riêng qua góc nhìn đời tư. Với góc nhìn mới, Hoàng Ngọc Phách đã đi đến một đặc trưng chủ yếu nhất của tiểu thuyết hiện đại, tạo ra cho thể loại một cốt cách đích thực. Bởi vì: đặc điểm tiêu biểu nhất làm cho tiểu thuyết khác sử thi, ngụ ngôn là cách nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư. Góc nhìn đời tư giúp tác giả thấy được những vùng khuất tối mà các góc nhìn khác  không  thấy được. Vì vậy, ông đã phát hiện ra những phẩm chất mới cho tiểu thuyết và những nét đạo đức mới cho nhân vật, phát hiện ra những vùng đau mới trong thế giới tinh thần của con người - một dấu hiệu chứng tỏ văn học đã chuyển giai đoạn sang thời kỳ hiện đại. Do đó, xung đột nghệ thuật đã chuyển từ những xung đột xã hội sang những xung đột nội tâm ở từng nhân vật. Sự phát triển xung đột tất yếu sẽ quy định kết cấu bên trong của tác phẩm, phá vỡ mô hình của tiểu thuyết truyền thống tạo nên mô hình tiểu thuyết mới. Sau bao nhiêu năm ngành lý luận và sáng tác non trẻ của chúng ta  lúc bấy giờ đã khó nhọc mò mẫm, vất vả kiếm tìm đáp số cho vấn đề then chốt: tiểu thuyết hiện đại là gì và có lẽ Hoàng Ngọc Phách trả lời đích đáng. Phải chăng việc đổi mới quan niệm về hiện thực phản ánh, đổi mới về nội dung phản ánh và cách tiếp cận thực tại dưới góc nhìn đời tư chính là bí quyết tạo nên thành công kỳ lạ của Hoàng Ngọc Phách; là những đóng góp loại biệt của ông mà trước kia và đương thời với tác giả chưa ai làm được. Dường như tất cả mọi đổi mới từ đề tài, cốt truyện, kết cấu nghệ thuật trần thuật, ngôn ngữ, nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật đều bị chi phối, soi chiếu dưới ánh sáng của quan niệm ấy. Tác giả đã chọn tiểu thuyết - một thể loại chúa tể ( chữ dùng của Bakhtin) - một đại diện xứng đáng của văn học hiện đại để thể nghiệm. Và cuộc thử nghiệm một lần duy nhất ấy đã thành công vì tác giả đã đi đúng quy luật của lịch sử, đi đúng quy luật của quá trình giao lưu văn hoá. Hoàng Ngọc Phách đã sáng suốt trong việc tiếp nhận có chọn lọc những tinh hoa văn hoá nước ngoài trên cơ sở giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc. Tài năng, thời cơ, độ nhạy cảm nghệ thuật và mảnh đất Hà Nội - cái nôi văn hoá ngàn đời đã góp phần tạo nên thắng lợi của Hoàng Ngọc Phách. Trước ông, đã có nhiều cuộc thử nghiệm mà người dạo khúc nhạc đầu là Nguyễn Trọng Quản. Nhưng Thầy Lazaro Phiền cũng chỉ mới là "áng văn chương quốc ngữ đầu tiên" bởi nó ra đời quá sớm (1887) chưa có môi trường văn học cần thiết nâng đỡ. Như một chiếc bào thai chưa đủ ngày đủ tháng, không một tiếng vang, nó bị rơi vào im lặng, lãng quên. Dù sao, Nguyễn Trọng Quản và những nhà tiểu thuyết Nam Bộ đầu thế kỷ XX cũng đã là chiếc cầu nối quan trọng đưa Hoàng Ngọc Phách đến với thắng lợi sau này.

Với Tố Tâm, tác giả đã tạo ra được một sự đổi mới đồng bộ chứ không phải sự đổi mới từng phần như nhiều nhà văn khác. Chính Hoàng Ngọc Phách đã giải quyết được tận gốc nhiều vấn đề của tiểu thuyết và văn xuôi hiện đại, đã tìm thấy được nhân vật trung tâm, điển hình cho cả một giai đoạn văn học, góp phần tháo gỡ những lúng túng của các nhà văn, mở ra một hướng đi mới cho văn học nước nhà trong buổi giao thời. Việc lựa chọn những thanh niên tân học có tâm hồn làm nhân vật chính cho phép nhà văn coi tâm lý như một đối tượng miêu tả và đã trở thành người khai sinh ra tiểu thuyết tâm lý ở Việt Nam, mở đường cho tiểu thuyết Việt Nam đi vào quỹ đạo hiện đại. Ông còn là người đầu tiên dám đoạn tuyệt với kiểu tiểu thuyết một điểm nhìn trần thuật đơn điệu, nhàm cũ, hướng tới một lối viết mới mẻ với nhiều điểm nhìn linh hoạt, xoá bỏ lối kết thúc có hậu theo kiểu tiên nghiệm thay vào đó là cách kết thúc đầy tính bi kịch, tôn trọng hiện thực làm đảo lộn mẫu hình cũ, tạo nên gương mặt mới cho văn học hiện đại.

Tại thời điểm lịch sử ấy, thắng lợi của Tố Tâm còn góp phần khơi thông dòng chảy của lịch sử văn học đương thời, tiếp tục chủ đề nhân văn vốn phát triển rực rỡ ở thế kỷ XVIII, và bị đứt đoạn bởi tiếng đại bác xâm lược của kẻ thù. Tác phẩm đã bước đầu đề cập đến quyền sống con người, và đưa ra một quan niệm mới mẻ về hôn nhân trên cơ sở một tình yêu đích thực, góp phần quan trọng vào việc làm chuyển hướng cảm hứng nghệ thuật trong văn học đầu thế kỷ XX.

Có thể coi Tố Tâm là tác phẩm khai mạc cho cuộc cách mạng trong văn học Việt Nam ở buổi giao thời. Đằng sau đó là cả một ngày hội tưng bừng không chỉ của văn xuôi mà còn là của thi ca, kịch nói, nghiên cứu phê bình... Có lẽ ảnh hưởng của tác phẩm không chỉ bó tròn trong lĩnh vực tiểu thuyết mà nó đã vươn tới các thể loại khác, làm đảo lộn bao tính chất cổ truyền về hai chữ văn chương" (9)

Trương Tửu cho rằng: "Trong văn giới ông Song An là người có công to, ông đứng đầu các nhà văn tả cảnh, tả tình như Khái Hưng, Thế Lữ... Những ai bây giờ biết ca tụng mỹ thuật và ái tình phải nhìn nhận ông Song An như người khởi xướng" (10).

Với Tố Tâm và sau Tố Tâm, một quan niệm nghệ thuật mới đã hình thành, bằng sự xuất hiện và khẳng định cái tôi cá nhân dưới góc nhìn đời tư đồng thời với nó là một kiểu tư duy mới, chuyển từ kiểu tư duy duy cảm phương Đông sang tư duy duy lý phương Tây. Đó phải chăng là sự bắt đầu của một cuộc cách mạng triệt để, là cơ sở cho công cuộc đổi mới toàn diện nền văn học nước nhà. Một nghìn năm văn hoá phong kiến tuy có nhiều thành tựu nhưng nhìn chung mọi cái tôi cá nhân cũng chỉ dừng lại ở cái tôi siêu ngã. Ngay cả những bậc nổi danh tài tử như Hồ Xuân Hương, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Tú Xương...; mặc dù họ là những cá tính đầy sức sáng tạo và những bản lĩnh lớn nhưng do sự trói buộc của hoàn cảnh lịch sử, rốt cuộc mọi cách tân của họ vẫn chỉ là những đổi mới thuộc phạm trù trung đại. Đóng góp cơ bản của các nhà văn hoá lớn ấy là làm giàu có, bồi đắp hoàn thiện thêm những giá trị đã định hình trong truyền thống.

So sánh như vậy không phải để hạ thấp công lao của những nhà văn với những tác phẩm đã trở thành cổ điển mà vấn đề là để thấy rõ: Tuy không phải là một kiệt tác, chỉ là một đỉnh cao của tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XX, một tác phẩm kết tinh những thành tựu của một giai đoạn văn học nhưng tại thời điểm lịch sử quan trọng ấy, Tố Tâm xứng đáng đứng ở vị trí đặt nền móng cho sự phát triển của văn học hiện đại, khép lại thời kỳ của các nhà văn thế hệ 1913 với những "ngập ngừng, lưỡng lự nước đôi", mở ra cho các nhà văn thế hệ 1932 một thời kỳ mới với một sức bật mới, mang lại cho họ niềm tự hào, tự tin vào tài năng và sức mạnh của thế hệ mình.

Có thể coi Hoàng Ngọc Phách là người có công mở nắp chiếc soupape giải toả những bức bối, ngột ngạt cho đời sống văn học đương thời, người đã mở khoá cho văn học giải thoát khỏi sự trói buộc ngàn đời. Những Khái Hưng, Nhất Linh, Thế Lữ và lớp văn sĩ đương thời được thừa hưởng cái may mắn ấy. Họ chỉ việc đẩy rộng thêm cánh cửa mà Hoàng Ngọc Phách đã kỳ công hé mở. Dù có hay không trực tiếp chịu ảnh hưởng của Tố Tâm thì họ cũng đã thực sự đứng trên đôi vai ông để có thể bay xa hơn, cao hơn trong sáng tạo nghệ thuật. Tố Tâm đã phân thân, đã hoà nhập, đã lớn lên và ngày càng đằm thắm rực rỡ trong Hồn bướm mơ tiên, Nửa chừng xuân, Đoạn tuyệt, Lạnh lùng, trong trào lưu Thơ Mới dạt dào hứng khởi.

Quả thật: "Tiểu thuyết Tố Tâm ra đời đã đánh dấu một cách mạng trong làng văn về tư tưởng về lối viết" (11)

"Chỉ với Tố Tâm thôi, cây bút Hoàng Ngọc Phách đã được định vị. Ông là một tài năng có giá trị báo hiệu cho cả một phong trào chưa tới nhưng sẽ tới. Ông là một nhà văn tiên tri, nói với tương lai" (12).

Vì những lẽ trên, Tố Tâm hiển nhiên đã trở thành một tác phẩm xứng đáng ở vị trí khai mạc cuộc cách mạng trong văn học Việt Nam đầu thế  kỷ XXI.