XÂY DỰNG CHUYÊN MỤC "GIỮ GÌN SỰ TRONG SÁNG CỦA TIẾNG VIỆT

Thứ năm - 13/02/2020 20:56
Tác giả Nguyễn Văn Hoan
Tác giả Nguyễn Văn Hoan

1 .Đặt vấn đề: Từ xa xưa, ông cha ta đã rất chú trọng đến ngôn từ. Các cụ dạy: Học ăn, học nói, học gói, học mở với ý nghĩa rất xâu sắc. Trước chúng ta, các lãnh tụ, các nhà văn hóa cũng giành nhiều tâm huyết cho Tiếng Việt. Bác Hồ, Bác Trường Chinh và đặc biệt là Bác Phạm văn Đồng rất chú trọng đến cách dùng từ, cách hành văn. Bác Đồng đã rất sâu sắc khi cho rằng ngôn ngữ nói lên tính cách của con người. Vấn đề : “Giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt “ được Bác khởi sướng từ tháng 2 năm 1966 đã có âm hưởng trong lòng dân ta, được những người cầm bút, giới báo chí, xuất bản hưởng ứng nồng nhiệt. Bác dạy: “ Phải giữ gìn bản sắc, tinh hoa, phong cách của tiếng ta trong mọi thể loại văn (  văn nghệ, chính trị, khoa học, kỹ thuật..”
Đáng lẽ xã hội càng phát triển, con người càng phải thanh tao, trang nhã, ngôn từ càng phải được trau chuốt, trong sáng hơn, để giao lưu tư tưởng, tình cảm, giao tiếp xã hội văn hóa hơn, văn minh hơn. Nhưng tiếc rằng, ngày nay, theo đà cuộc sống hết sức “ tốc độ”, mải mê rượt đuổi  vật chất....,một số người đã đối xử rất thô bạo, rất phũ phàng với ngôn ngữ, khiến ngôn ngữ của ta chẳng những không trong sáng lên mà ngày càng vẩn đục đi.
Để dần dần khắc phục tình trạng này và để làm theo lời dạy của Tiền nhân, phải  có người chí cốt, phải có người tiên phong, đó là giới báo chí, xuất bản. Và qua Nhavanhanoi.vn
 xin được tiên phong trong những người tiên phong với chuyên mục : “ Giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt”.
Tên chuyên mục chẳng những  nói lên mục đích, ý nghĩa, nhiệm vụ của nó mà còn ghi dấu công lao và tâm huyết của Bác cố Thủ tướng  Phạm văn Đồng trong lĩnh vực này.

2. Chuyên mục tập trung vào việc giữ gìn câu cú ( cú pháp ) và ngôn từ ( từ pháp) của tiếng Việt. Cách tiếp cận có thể như sau:

a, Về từ ngữ: Để khắc phục xu hướng tiêu cực trong sự bùng nổ không định hướng về từ ngữ của giới trẻ hiện nay như tiếng lóng, ngôn ngữ chát, ngôn ngữ tuổi teens...., dùng từ bừa bãi… chúng ta cần giữ gìn vốn từ ( từ vựng) tiếng Việt và khai thác tối đa ngữ nghĩa của mỗi từ đặc biệt là các từ có nguy cơ mai một. Để thu hút nhiều người tham gia, chuyên mục dùng  hình thức 'đố chữ'  thông qua:
- Nguyên  nghĩa của nó hoặc những nghĩa mở rộng, nếu có.
-  Các từ đồng nghĩa, đồng âm, đối nghĩa; ưu tiên từ “lạ “, tần suất nhỏ trên sách, báo, trong giao tiếp.
- Nghĩa của các từ vừa nêu ( cho là mới lạ) trên tất cả các mặt văn học, nghệ thuật, khoa học, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội...( nếu có). Ý kiến   càng có giá trị khi tác giả đưa ra được nhiều nghĩa, nghĩa “lạ “ nhất ( không kể tiếng địa phương, tiếng lóng ), diễn đạt lời giải của mình chặt chẽ, xúc tích nhất ( có thể dùng  thí dụ để làm sáng tỏ lời giải thích của mình).
- Những từ dùng chữ đó mà không phải là nguyên nghĩa.
( Dưới đây tôi xin viết sẵn một số bài làm thí dụ ).

b, Về câu: Để khắc phục tình trạng nhiều câu què, câu cụt, câu không gãy góc..., nghĩa là câu sai văn phạm như hiện nay, Tác giả sẽ trích dẫn một câu văn nào đó trên sách báo, sau đó:
Phát hiện cái sai trong đó. Dùng một câu thơ lục bát để phê phán cái sai đó.
Đặt lại câu cho chính xác nhất, hay nhất.
Xin được bổ sung để Đề xuất này thêm hoàn chỉnh.                                                                                                              

                                                          Nguyễn văn Hoan.

Bài thứ nhất:

Câu lạc bộ Chơi Chữ do bác Phan Khoa làm Chủ tịch, các bác Dần, Thân, Tị, Hợi là thành viên.

Hôm nay Chủ tịch Phan Khoa chỉ định bác Thân dẫn cuộc chơi. Hơi sững sờ một chút, nhưng Quy chế của CLB là thế nên, lấy lại bình tĩnh một lát, rồi bác Thân cũng đưa ra từ đố:
Từ này nếu hoán vị chữ cái ở đầu và cuối từ thì nghĩa của nó vẫn không thay đổi. Đó là một đồ dùng về mùa Đông.
Mọi người trầm ngâm suy nghĩ. Khoảng mươi phút sau, bác Tị bật lên cười ha hả chứng tỏ bác đã giải được câu đố. Nhưng bác chưa kịp nói đáp án của mình thì mọi người hầu như đồng thanh phát ra chữ “ tất”. Chủ tịch Phan Khoa ra hiệu để mọi người cùng vỗ tay. Sau đó mỗi người lần lượt nêu ra vài từ trong kho từ vựng của mình.
-Bác Dần nêu các từ: Tất cả, tất nhiên, tất thảy.
-Bác Tị: Tất ta tất tưởi; tất tả, tất tần tật.
-Bác Hợi: Tất thắng, tất yếu.
-Mọi người tỏ ra hỉ hả vì đã tìm kiếm được nhiều từ quá. Chủ tịch Phan Khoa chưa kịp bảo mọi người vỗ tay tiếp thì thì bác Tị đã lên tiếng:
Ban nãy bác Thân mới nói về tất chân. Tôi còn phát hiện một nghĩa của chữ “ tất” trong từ “ tất tay” nữa kia.
Mọi người gần như đồng thanh: “Ừ nhỉ” và sau đó tất cả im bặt.
Vậy “ tất tay” nghĩa là gì?
Mời bạn đọc Nhavanhanoi.vn cắt nghĩa từ này và tìm những từ “ tất “ có nghĩa lạ như trên.

                                                                  Nguyễn văn Hoan ghi chép.
 

*Giải đáp bài 1 (hoặc trả lời của bạn đọc)

Cắt nghĩa từ “tất tay”: “chơi” đến tận cùng, dồn hết sức lực ra “chơi”

-Trong bóng đá: đội A chơi sòng phẳng với đội B
-Trong sổ xố: chơi chung thân
-Trong thi đấu: đưa hết mọi chiêu ra đấu với đối thủ
*Bổ sung nghĩa: “tất” còn có nghĩa là “ắt”.
Có công mài sắt (ắt) tất có ngày nên kim.
 

Bài thứ hai:
Hôm nay Chủ tịch Phan Khoa ra chữ đố. Bác nói:

- Chữ gì mà rơi vào tình trạng đó thì người ta tiếc, thương tiếc, đau khổ.... Nếu hoán vị chữ cái cuối lên đầu và thêm chữ “cơm” vào trước từ này thì ăn rất ngon?
Sau một hồi im lặng, bác Tỵ đưa ra đáp án:
- Đó là chữ “mát”

Chủ tịch Phan Khoa lắc đầu, cười mỉm. Bác Tỵ cãi lại:

- Từ đổi của nó là tám. Cơm tám có ngon không?
Không đợi chủ tịch đáp lại, bác Thân phản bác ngay:
- Nhưng mà rơi vào tình trạng “mát” sao lại tiếc, thương, đau khổ!
 Mọi người cười ồ cả lên.
Đúng là dính đến chuyện ăn uống, rắc rối thật.
Mời bạn đọc Nhavanhanoi.vn cho biết, từ mà Chủ tịch Phan Khoa đố chúng ta là từ gì? Cho một số thí dụ.

Nguyễn Văn Hoan ghi chép.

*Giải đáp bài 2:
Đó là từ “mất”. Từ đổi của nó là “tấm”. Cơm tấm ăn rất ngon. Ngôn từ của chúng ta rắc rối thế đấy. Chỉ vì thiếu dấu “^” mà bác Tỵ thua cuộc.

Một số thí dụ về từ “ mất” sẽ được nêu ra trong buổi sinh hoạt hôm nay.
 

       Bài thứ ba:

Hôm nay Chủ tịch Phan Khoa có vẻ mặt rất nghiêm trọng, và có lẽ vì thế mà chủ tịch rề rà chứ không vào việc ngay như mọi khi. Để hạ nhiệt tâm trạng chờ đợi, mọi người đều tợp nhanh cốc nước của mình: không biết chủ tịch sẽ đố từ gì. Bấy giờ, chủ tịch mới nói:
- Từ “mất”, các bác thấy không, có quá nhiều nghĩa vì nó là từ quá thông dụng. Đúng ra chúng ta phải đi vào từng lĩnh vực: Chính trị, văn hóa, xã hội,..... thậm chí tâm linh để tìm kiếm nó. Nhưng thôi, đó là chuyện lâu dài. Hôm nay, chúng ta hãy tạm chia ra 2 lĩnh vực: nghĩa đen (nguyên nghĩa, nghĩa cụ thể) và nghĩa bóng (nghĩa trừu tượng). Tất nhiên, việc phân chia này chỉ là tương đối. Các bác có nhất trí không?
Mọi người đều tán thành với  chủ tịch.
Bác Thân nêu một số từ: mất tiền,  mất trộm, mất vui, mất nước, mất tín hiệu.
Bác Tỵ: mất sức, mất tự nhiên, mất tín nhiệm, mất thời gian.
Bác Dần: mất dạy, mất giá, mất hồn, mất gốc, mất hút, mất lòng.
Bác Hợi: mất mạng, mất mát, mất mặt, mất mùa, mất nết, mất ngủ, mất tăm, mất tích, mất toi, mất trắng.
Bác Hợi nói xong, mọi người đều tỏ ra hồ hởi vì đã tìm được rất nhiều từ. Bây giờ thì các bác có thể nhẩn nha thưởng thức hương vị trà Thái Nguyên của chủ nhà. Từ tầng trên, mùi hương trầm thoang thoảng lan tỏa xuống phòng này khiến mấy cụ già cảm thấy thanh thản vô cùng. Lát sau, bác Phan Khoa gái xuống có vẻ tâng công bác trai:
- Cái loại ông mua giẽ thật.
Mời bạn đọc báo Nhavanhanoi.vn đoán xem từ “giẽ” bác Hoa gái dùng để nói về việc gì? Có thể tìm được bao nhiêu từ như thế?

Nguyễn Văn Hoan ghi chép.

 

Giải bài 3:
Bác Phan Khoa  gái thắp hương ở trên phòng thờ. Câu nói của bác khi bác xuống gặp bác trai đánh giá, hương bác trai mua là loại hương cháy( thực chất là bén) chậm. Đó là loại hương tốt. Chữ “ giẽ còn được dùng trong các trường hợp sau:

- Đất bị giẽ: Đất, do người hoặc gia súc đi lại, bị nén xuống, lèn xuống.
- Giẽ tính, giẽ nết: Phẩm chất của người chín chắn, luôn nhẫn nhịn trong ứng xử. Ngày nay ít dùng.
Bài thứ tư:
- Hôm nay Chủ tịch Phan Khoa dẫn cuộc chơi. Chủ tịch nói:
- Tôi có 1 từ mà đối nghịch với từ đó là từ “trả”.
- Bác Tỵ và bác Thân hình như đã hiểu ý Chủ tịch, định nói, nhưng bác Hợi cướp lời:
- Tôi xin thêm dấu “sắc” vào từ đó để có từ dẫn xuất 1. Nếu thêm chữ “đụp” vào sau dẫn xuất 1 sẽ được 1 từ mới là đồ dùng của người đàn bà nghèo trước đây, ngày nay không  dùng nữa. Vậy từ mới là gì?
 
Mọi người cau mày suy nghĩ. Chủ tịch là người có vợ già nhất hội nên nghĩ một lát, ông bỗng cười phá lên. Bác Hợi cứ tưởng là mọi người sẽ chịu thua, nay phải thán phục Chủ tịch. Chủ tịch nói toạc ra:
- Đó là từ “váy đụp”, đúng không?
Mọi người cười ồ lên vui vẻ.
Để không khí tạm lắng xuống, bác Hợi đố:
- Đã thế, tôi đố mọi người, trong cơ khí,  từ “váy” dùng ở đâu?
- Dăm bảy phút trôi qua, không ai trả lời được, bác Hợi dõng dạc tuyên bố:
- Chịu chưa? Dùng trong piston của máy nổ. Píston có đáy piston và váy biston.
- Mời bạn đọc báo nhavanhanoi.vn tìm từ “váy” trong các lĩnh vực khác.

Nguyễn Văn Hoan ghi chép.

Giải bài 4:
Trừ trường hợp đặc biệt trên đây, từ “ váy “ là từ được lĩnh vực thời trang độc chiếm. Trước đây, có sự phân biệt giữa váy của ta ( của người Kinh, của các dân tộc thiểu số) với váy của Tây ( váy đầm). Ngày nay nó được đặt tên theo mục đích sử dụng: Váy công sở, váy cô dâu, váy dạ hội, váy dự tiệc, váy ngủ...

Bài thứ năm:

 Mọi người vừa nước nôi xong, Chủ tịch Phan Khoa đã vào đề ngay:

- Hôm nay ta “dọn vườn” vài câu cho vui nhé!
Bác Dần nhanh nhảu đáp:
- Được rồi, để tôi, để tôi.
Bác lôi trong túi ra một quyển sổ tay, đọc:
-  “ Đáp chuyến sớm nhất xuống sân bay Liên Khương, Đà Lạt đón tôi bằng không khí trong trẻo và se lạnh”.

- “ Đại tràng bao nhiêu năm cũng hết ngay với cách này”- báo Dân trí điện tử ngày 19/5/2017.
Bác Tỵ bật ngay ra:
- Buồn cười nhỉ! Nếu câu phụ có chủ ngữ ẩn thì có nghĩa là nó cùng chủ ngữ với câu chính mới đúng chứ!
Bác Hợi:
- Cứ viết toạc ra: “ Tôi đáp chuyến bay sớm nhất xuống sân bay Liên Khương. Đà Lạt đón tôi bằng không khí trong trẻo và se lạnh” lại dễ nghe.
Bác Thân:
- Câu phức hợp cũng có cái uyển chuyển của nó nhưng phải đúng ngữ pháp mới được.
Rồi bác tức khẩu thành thơ:
“ Đà Lạt đi được máy bay, Bởi vì tác giả văn hay nhưng mà....”.
Mời bạn đọc báo nhavanhanoi.vn tham gia chữa câu văn này cho đúng, cho hay.

                                                      Nguyễn văn Hoan ghi chép.

Giải đáp bài 5: Tốt nhất là thêm “ Khi tôi” vào trước: đáp chuyến bay... để biến vế này thành câu phụ trạng ngữ. Ta sẽ có câu mới: “ Khi tôi đáp chuyến bay sớm nhất xuống sân bay Liên Khương, Đà Lạt đón tôi bằng không khí trong trẻo và se lạnh”.
 

Bài thứ sáu:
Hôm nay, không để Chủ tịch kịp khai mạc, vẫn chưa hài lòng với mẩu tin hôm trước, mới ngồi vào chỗ, bác Hợi nói luôn:

- Hôm qua, tôi còn ấm ức với cái đầu đề: ” Đại tràng bao nhiêu năm cũng hết ngay với cách này”. Phải suy đoán mãi tôi mới hiểu tác giả định nói gì. Tôi cho rằng, người cầm bút mà lúc viết không tĩnh tâm, khoan thai; nếu viết một cách hấp tấp, viết lia lia láu láu, viết lấy được thì sẽ làm cho người đọc rất khó chịu. Rõ ràng cần cân nhắc ý tứ, ngôn từ để viết cho rõ nghĩa. Chẳng hạn, câu ấy viết như sau: “ Bệnh đại tràng bao nhiêu năm cũng khỏi ngay với bài thuốc này” có hơn không.
Mọi người đều tán thành với bác Hợi, lại còn bình thêm:
- Ấy thế CLB  ta mới có lý do để tồn tại và mới có việc mà làm chứ.
Chủ tịch Phan khoa đắc chí:
- Thế thì ta “ dọn vườn “ thêm một câu nữa vậy.
- Sẵn sàng đây! Sẵn sàng đây!
- Bác Dần tiện tay giở cuốn sổ vừa rồi, miệng ca cẩm:
- Chẳng biết vì sao tự nhiên người ta lại làm hỏng một câu văn thế này:’ Chỉ ít giờ sau khi bắt giữ,( bác nhấn mạnh dấu phảy này) nghi phạm L V T, Tổng Giám đốc một doanh nghiệp – người chủ mưu phá 61 ha rừng tại xã An Hưng (huyện An Lão) Công an Bình Định đã khám xét nhà riêng đối tượng’.
Tất cả cùng ồ lên: Buồn cười nhỉ! Bác Dần bình luôn:
- Dấu phảy (, ) mà ‘nhảy’ lung tung,
- Làm cho câu cú bùng nhùng….chối tai.
Cảm thấy chưa đích đáng lắm, bác Thân nhấn thêm:
- Cụ này đãng trí làm sao,
- Chỗ ni chẳng phết, phết* vào chỗ tê.
Mọi người cùng cười tán thưởng.
Trước đây có người đọc phảy là phết .
Mời bạn đọc báo nhavanhanoi.vn làm thơ bình cho vui.

Giải bài 6: Phải chuyển dấu phảy(,) đầu đến trước ‘ Công an Bình Định’…

                                                                                   Nguyễn văn Hoan ghi chép

Bài thứ bảy:
Hôm nay Bác Phan Khoa ra từ đố. Bác rào trước đón sau:
- Từ này hơi khó, cho nên nếu tôi diễn đạt chưa chính xác thì chúng ta sẽ cùng chỉnh sửa lại nhé; mà như thế mới thú vị, đúng không ạ?
Từ này gồm ba chữ, chỉ về hành động. Hai chữ đầu tạo thành một từ chỉ hành động điểm báo về thời gian đối với các trường học thời nay, làng xã thời xưa; giữ nhịp trong tế lễ, mời gọi trong hội hè, đốc thúc quân lính trong chiến trận thời xưa. Thế là quá rõ rồi đúng không. Nhưng chữ cuối cùng mới khó. Nó làm cho nghĩa của từ khác hẳn đi, thậm chí mục đích gần như trái ngược với mục đích thứ tư trên đây. Nào xin mời!
Nét mặt của mọi người đều tỏ ra hết sức chăm chú, căng thẳng.
- Rõ ràng 2 chữ đầu thuộc từ ‘ đánh trống’.
Bác Tí nói và tất cả đều đồng tình. Mọi người tiếp tục dồn trí lực tìm kiếm chữ thứ ba. Khoảng mươi phút trôi qua trong im lặng. Trông vẻ mặt của mọi người biết là tất cả đều rất bí, Bác Phan Khoa nói:
- Thôi thế này vậy: Tôi sẽ nêu ra tình huống để mọi người tìm chữ thứ ba nhé: Một người sẽ phải làm một việc gì hoặc rơi vào một tình thế nào đó. Anh ta tạo ra một động thái để thoát khỏi, né tránh tình thế đó.
Hầu như mọi người cùng một lượt bật ra:
-  A ..A!..... Đánh trống lảng.
Để không khí im lặng một lúc cho mọi người tĩnh tâm, Chủ tịch kết luận:
- Tư duy ngôn ngữ của các cụ xưa lạ thật. Quá cao siêu.
 
Bài thứ tám:
Chủ tịch Phan Khoa nói:
- Hôm nay Bác Tỵ ra chữ đối nhé.
- Vâng. Tôi vốn ở nông thôn. Tôi sẽ đem lại không khí dịu mát cho CLB. Từ tôi đưa ra gồm 2 chữ nói về công việc trên đồng ruộng nghĩa là trên đồng hoặc trên bãi. Chữ sau là thức ăn của gia súc lớn. Nhưng việc làm này thực chất không tạo ra sản phẩm để cho chúng ăn.
Bác Hợi tư lự:
- Không tạo ra sản phẩm thì làm để làm gì nhỉ!
Bác Dần:
- Tôi có cách tiếp cận khác: Thức ăn của gia súc lớn rứt khoát phải là cỏ. Vậy thì chỉ có trồng cỏ, chẳng hạn để nuôi bò sữa, và cắt cỏ; tức là phải có 2 từ chứ!
Bác Hợi:
- Phải là việc làm không tạo ra sản phẩm kia mà. Trồng cỏ suy cho cùng vẫn tạo ra sản phẩm.
Bác Tị:
- Các bác chịu rồi nhé. Phải là từ làm cỏ mới đúng. Cỏ cho trâu bò ăn; nhưng làm cỏ không tạo ra sản phẩm cho chúng ăn. Làm cỏ lúa: Trước kia làm bằng tay, sau này dùng cào 51; đáng tiếc là hiện nay phần lớn dùng thuốc trừ cỏ. Làm cỏ cho hoa màu: Bằng cái sén, cái cuốc,.. nay hay dùng máy làm cỏ của Nhật.
Chủ tịch Phan Khoa kết luận:
- Các Bác thấy không: Từ Làm và từ Ăn thuộc những lĩnh vực hết sức mênh mông đối với chúng ta. Chúng kết hợp với một từ nào đấy thế là tạo ra những nghĩa hết sức khác lạ.

Bài thứ chín:
Bác Dần đưa ra từ đố. Từ bác đưa ra gồm 2 chữ. Chữ đầu có nghĩa đối ngược với vay. Chữ sau là đồ thường dùng trong bữa ăn của các nước có nền văn hóa lúa nước.
Bác Thân:
- Quá dễ! Từ này thường dùng chỉ hành động giữa các bên có mâu thuẫn, đối địch với nhau; lớn là trong lĩnh vực quân sự, ngoại giao, nhỏ là trong ứng xử giữa con người với con người, đúng không bác?
- Vâng! Xin chịu bác, xin chịu bác. Đúng là từ Trả đũa.

Nguyễn văn Hoan ghi chép
 

Tác giả bài viết: Nguyễn Văn Hoan

Nguồn tin: Bùi Việt Mỹ:

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây