VỀ BÀI THƠ CỦA QUANG DŨNG BỊ ĐỐT

Thứ ba - 01/09/2020 08:20
Đinh Đức Cần
Cố Nhà thơ Quang Dũng
Cố Nhà thơ Quang Dũng

           Cuối tháng 9 năm trước, đi dự trại sáng tác, tôi và họa sỹ Đỗ Đức ở chung phòng. Đà Lạt mùa này buổi chiều và tối thường mưa liên miên hiếm được ngày nắng ráo. Chừng giữa buổi sáng một ngày đẹp trời chúng tôi được báo có khách. Chưa kịp xuống đón thì nhà văn Chu Bá Nam em ruột nhà văn Đỗ Chu đã đứng trước cửa. Anh là người có quan hệ rộng với nhiều văn nghệ sỹ từ miền bắc vào sống ở thành phố này đã vài chục năm. Hiện anh đang làm công tác biên tập cho tạp chí Langbian của Hội văn học nghệ thuật Lâm Đồng. Thăm hỏi, trò chuyện chưa tàn ấm trà anh bảo: “Các cậu đã vào đến đây nên đến gặp một trí thức cũ của Hà Nội. Ông có nhiều chuyện đáng nghe.” Thế là anh kéo chúng tôi đến thăm ông Đinh Quý Lân (thường gọi gọn là Đinh Lân) trên 80 tuổi – nhưng anh em thường thân mật gọi bằng anh – đã định cư ở Đà Lạt gần 30 năm. Trong cuộc chuyện trò ông nhắc đến nhiều văn nghệ sỹ cùng thời: nhạc sỹ Hoàng Vân, họa sỹ Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng, Văn Giáo, Nguyễn Tuân, Văn Cao…Nhưng câu chuyện ông kể ấn tượng nhất là về nhà thơ Quang Dũng.

Theo ông, Quang Dũng là người cao to, sống chân thật, giàu tình cảm và rất tử tế với bạn bè được mọi người quý trọng. Tâm hồn nhà thơ nhạy cảm, dễ mủi lòng trước con người và xã hội. Chúng ta biết Quang Dũng quê ở Sơn Tây, từng là giáo viên dạy học tại một trường tư thục ở Ba Vì, ông cũng có thời gian học trường trung cấp quân sự Sơn Tây do đó ông rất quen thuộc với mảnh đất xứ Đoài này. Miền bắc giải phóng, ông về làm công tác biên tập báo Văn Nghệ Hội nhà văn. Nhớ lại ông Lân kể: Sau ngày giải phóng, thủ đô nói riêng và miền bắc nói chung rất khó khăn đói kém, thiếu thốn đủ thứ. Để “làm sạch” thủ đô những gái điếm đều bị thu gom đưa lên Ba Vì để cải tạo bằng lao động sản xuất. Một số binh sỹ người Phi của Pháp không về nước xin được ở lại được ta bố trí vào các tổ đội sản xuất cũng ở Ba Vì. Họ làm quen rồi nảy nở tình cảm với nhau - một số đi đến kết hôn thành các gia đình Phi Việt. Quang Dũng hay lên khu vực đó chơi gặp gỡ những người lính của phía bên kia. Ông nói về văn học Pháp, về thủ đô Paris, đọc thơ Bô Đơ Le…bằng tiếng Pháp cho họ nghe. Họ rất hứng thú vì chưa bao giờ biết tới “đất mẹ” Pháp và thành phố Paris hoa lệ.

Có một lần sau buổi nói chuyện, một lính người Phi to cao ôm chầm lấy ông cảm động nói: “Rất cám ơn anh đã cho chúng tôi biết nhiều điều hay. Mồng 2 tháng 9 này được nghỉ tôi sẽ về thăm amh.” Quang Dũng mỉm cười: “Ồ, thế thì tốt quá. Chúng ta sẽ vi vu với nhau.”

Vào tầm gần giữa buổi sang 1 - 9 Quang Dũng đang đứng hứng nước ở sân tầng 1 khu nhà bỗng nghe tiếng xì xồ ngoài cổng. Ông liếc nhìn ra thấy một ông tây cao lớn dắt chiếc xe đạp. Trên gác ba ga buộc một chiếc lồng gà có con gà trống bên trong. Xung quanh xe treo, móc các túi khoai, sắn, rau quả lủng củng đang hỏi nhà anh Quang Dũng. Ông vội vàng bỏ xô nước ở đó chạy thẳng lên tầng 3 nhà mình. Ông hốt hoảng nói với vợ: “Chết rồi bà ơi! Có thằng Tây nó đến thăm tôi. Lại còn mang cả quà đến. Tôi sợ tý nữa công an họ đến khám nhà thì gay to. Nó đến nhà, quà thì bà cứ nhận nhưng bảo tôi đi vắng nhé.” Nói xong ông vội với lấy chiếc túi màu nâu đã cũ ttreo ở tường tụt từ tầng 3 xuống theo đường máng nước phía sau nhà.

Ông chạy một mạch từ nơi ông ở cuối phố Bà Triệu qua nhà máy Cơ khí Trung quy mô sang bên Triệu Việt Vương để đến nhà người bạn thân là bác sỹ Phan Đăng Hoài. Huỳnh huỵch chạy lên tầng 2 mặt xám ngoét ông nói: “ Hoài ơi! Nguy hiểm quá, nguy hiểm quá. Mẹ kiếp! Có thằng Ma - nơ canh nó đến thăm tao.” Hoài ngơ ngác: “ Nó ở bên Nga hả?” “Không nó là tây Ma rốc. Tao phải tụt ống nước xuống trốn. Tao sợ công an họ sẽ đến khám nhà mày ạ. Tao lo họ quy cho tao thuộc phần tử Quốc dân đảng, tuyền gặp những “đối tượng nghi vấn” thì tao chết.” Rôi ông ra hành lang mở gói diêm tiết kiệm cạnh  bếp lò lấy vài que quẹt vào miếng vỏ diêm tiết kiệm có thuốc. Quẹt mấy que mà diêm không chịu phát lửa. Cái thì gãy, cái thì chỉ xì khói khét lẹt. Mãi mới có que cháy. Ông ném vội một số tờ giấy vào. Nhưng do bếp lò quá ẩm nên xì khói um. Bác sỹ Hoài vội chạy ra hỏi: “Đốt cái gì đấy?”. “Mấy thứ vớ vẩn ấy mà” ông đáp. May lửa mới bén đen rìa những tờ giấy, Hoài giật ra phủi tro ở mép giấy rồi cầm vào nhà. Quang Dũng đứng ngoài ngó vào hai khóe mắt ưng ửng nước mắt.

Phan Đăng Hoài, bác sỹ nhưng rất có tâm hồn nghệ sỹ, say mê văn học và có một số sáng tác thơ văn khá hay được bạn bè khích lệ. Ông ngửa cổ lên đọc ngâm nga bài thơ đã mất đề bài:
 
Tôi lính qua đường trưa nắng gắt
Nghỉ nhờ em quán lệch tường xiêu
Giàn mướp nghèo chưa hứa hẹn bao nhiêu
Mùa gặt gấp đường xa thường vắng khách.
 
Em đắp chăn dày tóc em chịu nặng
Tôi mồ hôi ngực áo chang chang
Đường tản cư bao suối lạ mưa ngàn
Đã mê sảng sốt hồng lên má đỏ.
 
 Em ở một mình nhà hoang vắng quá
Chiếc khăn điều em đắp có hoa thêu
Hàng của em chai lọ xác xơ nghèo
Tôi nhìn lại mảnh quần xưa đã vá
 
Thương nhau qua dặm đường. Tiền nước tôi đã trả
Đường xa xôi mơ những núi cùng mây…
Để lại vấn vương qua vài sợi tóc
Có gì vương vất từ nơi đây?

(Sau này mới biết đó là bài thơ: “Cô gái tản cư”)

      Phan Đăng Hoài đọc xong Quang Dũng ưỡn người ngả mũ chào nói: “Tao đi đây, tao đi đây!” Rồi phịch phịch, phịch phịch… bước chân nhịp đôi quen thuộc của nhà thơ dáng người cao lớn đi xuống cầu thang.

Chúng ta nhớ rằng vào những thời điểm đó không riêng gì vấn đề văn hóa, tư tưởng mà có những vấn đề lớn như cải cách ruộng đất chúng ta làm thái quá và có những sai sót. Điều quan trọng là sau này chúng ta đã nhận thấy và sửa sai. Nhiều nhà thơ, nhà văn bị kiểm điểm đưa vào nhóm “Nhân văn giai phẩm” sau này không những được minh oan  mà một số còn được nhận Giải thưởng  nhà nước về văn học nghệ thuật. Trong bối cảnh lịch sử như vậy việc lo xa của nhà thơ Quang Dũng không có gì là khó hiểu (cũng may là việc đó đã không xảy ra). Ngay bài thơ tuyệt hay “Tây tiến” của Quang Dũng cũng bị phê phán là anh hùng tiểu tư sản không được phép công bố, nhưng lại lưu truyền trong anh em. Dám thương xót kẻ thù là sai lầm đặc biệt nguy hiểm và tuyệt đối cấm kỵ. Ngoài bài “Cô gái tản cư” Phan Đăng hoài còn cứu được bài thơ dài có tên là Sabi của Quang Dũng. Bài thơ này xuất phát từ những lần lên Sơn Tây, Ba Vì đến chơi ở trại lính Tây sau giải phóng năm 1954 ông đi qua nghĩa địa lính Pháp mà dân ở đó gọi là khu mả Tây. Khi đọc ông Đinh Lân đôi lần ngắc ngứ vài lần giữa câu để nhớ lại rồi mới đọc lại cả câu. Toàn văn bài thơ như sau:
 

                   SABI
Ngày đầu tiên khi hòa bình trở lại
Trên đường về quê hương
                  Tôi đã dừng chân bên một nghĩa địa dài
Nơi an nghỉ cả tiểu đoàn lính Pháp
Mồ cao mả thấp ngổn ngang
Nghĩa địa kia tôi đã gặp ven đường
Bên những boong - ke loang lổ
Có cái đã xây thành nhà mồ vững chắc
Vẽ quốc kỳ nước Pháp và đôi dòng chữ tiếc thương.
                                      
Những bốt đồn quái gở
Nhưng cả quan và lính không còn trong đó để mà cố thủ
Rủ nhau nằm hết ra đây
Trên bãi cỏ tìm bình yên bảo đảm
Mỗi người đều để lại tên mình
Những câu sấm truyền định mệnh
Có ghi cả ngày sinh, chức tước, quê hương
Trời mưa thu mấy hôm qua ai đã thấy cái buồn nghĩa địa?
Cây cỏ dầm trong nước ngập mồ hoang
Lại thêm tiếng ễnh ương làm khúc nhạc lữ hành
Nhoi nhói kêu trong bãi mộ
Thêm vài ngọn lau phất phơ trước gió
 Có cành cúc vàng gió lay lay
Trước tấm bia đen ghi mấy dòng chữ trắng
                         ***
 Sabi, Sabi…
 một bài thơ tình rất đẹp
 Bằng thứ tiếng nước nào?
 Trong tiểu đoàn Âu, Phi đã hy sinh cho nước Pháp?
Sabi, Sabi …
Giờ đã nằm yên dưới mộ
Bao giờ về với quê hương?
Sabi có phải quê nằm ở bờ sông Nile?
Hay là nơi trăng sáng
Bãi cát chảy dài có bóng cây Bao Báp
Trai gái nhảy Băm - bu - la theo tiếng trống gọi hồn sa mạc
Sabi! Sabi…
 Biết bao giờ vượt biển về với đất trời bên đó
“Hai mươi”…tuổi trẻ nằm đây
Lòng đất Việt Nam hiền hậu
                     ***
Hỡi những ai bên kia chân trời
Đừng dành góc nhà nhỏ thân yêu
Đừng mong bóng quân nhân trở về quê cũ
Mang những tấm hình những thành phố viễn chinh
Về làm quà cho em nhỏ, họ hàng
 Hỡi mẹ nghèo ơi cũng đừng mong
Món tiền lương mà Sabi dành dụm
Đổi bằng xương máu nằm đây…
 
Cho tới bây giờ mỗi khi đi qua vùng nghĩa địa
Tôi lại hình dung bóng dáng Sabi
Khi buông súng trở về với đất
Mà không phải đất quê anh
Sabi còn bao giờ hiểu được những người bạn thương anh
Chỉ đọc được tên khắc trên bia mộ
Nằm trên đất nước của mình.
 
Đó là toàn bộ bài thơ theo trí nhớ của ông Đinh Quý Lân. Nếu có gì sai, thiếu, tác giả thật lòng cầu thị xin hân hạnh nhận được mọi sự góp ý, bổ sung của những ai biết về bài thơ này để bài thơ được đầy đủ, toàn vẹn. Còn đôi ba câu chuyện nho nhỏ khác về các văn nghệ sỹ thời đó hy vọng ngày nào đó có điều kiện sẽ có dịp chia sẻ cùng bạn đọc. Rất mong thể tất và được sự chỉ giáo. Xin trân trọng cảm ơn.
                                                                       
                            Đinh Đức Cần
                                             Liên hệ, Call: 039.963.4858 Email: coccan505@gmail.com

                       

 

 

 

 

Nguồn tin: bài: BVM:

Tổng số điểm của bài viết là: 5 trong 1 đánh giá

Xếp hạng: 5 - 1 phiếu bầu
Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây