Về một hướng vận động và phát triển của âm nhạc dân gian truyền thống Việt Nam hôm nay

 PGS.TS. Trần Thị Trâm 

     Sơ bộ khảo sát sự vận động của  dòng âm nhạc dân gian đương đại ở nước ta hiện nay, chúng tôi thấy: âm nhạc dân gian truyền thống đang vận động, phát triển theo 2 xu hướng sau:

Hướng thứ nhất: dân tộc hóa ca khúc Việt Nam đương đại, bằng cách đưa chất liệu dân gian  vào  những bài hát tân nhạc làm cho tác phẩm trở nên sâu lắng và mang đậm hồn cốt dân tộc. Đây là hướng được hình thành rất sớm và đã đạt được nhiều thành tựu. 

 Hướng thứ hai: quốc tế hóa, hiện đại hóa, những giá trị dân ca cổ truyền bằng cách đưa những yếu tố của âm nhạc đương đại vào tác phẩm dân ca cổ truyền làm cho chúng lột xác, trở nên trẻ trung, mới lạ, hấp dẫn, phù hợp với  cách cảm, cách nghĩ và tầm đón đợi của giới trẻ. 

Bài báo này, xin phép chỉ đi vào tìm hiểu xu hướng thứ hai - xu hướng vận động và phát triển của âm nhạc dân gian truyền thống đang có nhiều hứa hẹn và có dấu hiệu bùng nổ .

Tuy chỉ mới  xuất hiện đầu thế kỷ XXI nhưng với  một tư duy âm nhạc hiện đại,  xu hướng này đã nhanh chóng tạo nên những đột phá lớn. Bước đầu đã tạo ra một quan niệm mỹ học mới, một cách làm nhạc mới cùng một cách cảm thụ âm nhạc dân gian mới, một mô hình tác giả và công chúng mới.. 

Có lẽ, quá trình giao lưu, hội nhập vào nền văn hóa nhân loại đã đủ để giới trẻ ngộ ra rằng, văn hóa luôn gắn với sự phát triển, mà chỉ có giao lưu mới phát triển. Nhưng để hội nhập  mà không hòa tan, đổi mới mà vẫn giữ được bản sắc dân tộc chỉ có một  con đường là trở về với văn hóa mẹ. Vì không gì dân tộc bằng dân gian nên không ít nghệ sĩ  thế hệ Gen Z, đã chọn cách trở về với cội nguồn dân tộc. Nhưng khác với những thế hệ cha anh, với một tư duy âm nhạc hiện đại, người trẻ có cách đi riêng. Họ hiểu rằng: Nền văn hóa  hiện đại là nền văn hóa đa sắc, mang tính giải trí và tính sáng tạo cao. Nền văn hóa đó chỉ có thể hình thành bởi  sự gặp gỡ giữa  các nền văn hóa: giữa văn hóa dân gian và bác học, văn hóa phương  Đông và phương Tây, là sự gặp gỡ  giữa văn hóa các dân tộc, vùng miền, là sự gặp gỡ giữa văn hóa nghe - nhìn, gặp gỡ giữa các thế hệ nghệ sĩ …

 Biết rằng, cái mới chỉ  được ra đời do sự gặp gỡ giữa những giá trị truyền thống của dân tộc với những yếu tố tinh hoa tiếp nhận từ bên ngoài, họ đã cố gắng  mở rộng biên độ sáng tạo, đã khéo léo, linh hoạt pha trộn âm nhạc dân gian truyền thống của dân tộc với những yếu tố mới lạ của thời đại một cách thông minh, nhằm tạo nên những tác phẩm âm nhạc độc đáo, có tính thị giác cao, đậm chất nghệ thuật đương đại.

Có thể kể đến  những  nghệ sĩ từng tạo cơn sốt  trong  âm nhạc khi biết kết hợp ưu thế của  các loại hình, các thế hệ. Ví dụ: kết hợp hai thế hệ trong  tiết mục Xẩm Thập Ân của Hoài Lâm và nghệ nhân Hà Thị Cầu, nghệ sĩ Xuân Hinh đọc Rap  cùng Tuấn Cry trong Bắc Bling.  Kết hợp Xẩm của Việt Nam với với Rap + EDM; kết hợp  Xẩm với  Hát văn, Xoan, Chèo, Quan họ, nhạc trẻ… (Nhóm của Hà Mio); kết hợp nhiều giai điệu Việt Nam mình (hát Văn, Chèo, Xẩm, Quan họ với nhạc hiện đại… (trong dự án “Tơ đồng thánh thót” của ca sĩ Vũ Thùy Linh); kết hợp đàn nhị với Pop, Róc của nghệ sĩ Dương Thùy Anh cùng với nhóm Cỏ Lạ, kết hợp đàn bầu với  dàn nhạc đương đại của NSUT Nguyễn Quang Hưng …

  Người thành công và giữ vai trò khởi xướng, tạo ra làn sóng trẻ  mạnh mẽ với những bản hít đình đám là ca sĩ Hoàng Thùy Linh cùng nhóm nhà sản xuất nhạc DTAP (tên goị nhóm nhạc sĩ - nhà sản xuất âm nhạc trẻ người Việt,  nổi bật với phong cách sáng tác kết hợp giữa âm nhạc dân gian Việt Nam và âm nhạc hiện đại như pop, R& B, EDM…)  của nhạc sĩ Hồ Hoài Anh. Bằng cách: kết hợp nhạc điện tử hiện đại với chất liệu văn hóa dân gian truyền thống, Hoàng Thùy Linh đã nhanh chóng tạo ra xu hướng mới vào cuối năm 2019 và đầu những năm 2020.

Hướng đi này đã giúp sự nghiệp  âm nhạc của cô có sự bùng nổ: năm 2019 Linh cho ra đời 4 MV đình đám: Để Mị nói cho mà nghe, Tứ phủ,  Kẻ cắp bà gìa, Duyên âm. Năm 2022, là: Gieo quẻ, See tình.

MV See tình do nhạc sĩ Đoàn Minh Vũ  sáng tác, mang phong cách Pop hiện đại nhưng lại đậm âm hưởng dân gian Nam Bộ. Tác phẩm để anh chàng bán chiếu miền Tây gặp và yêu nàng Tiên Cá giữa không gian là cánh đồng Nam bộ với những cánh cò trắng muốt chao liệng, mà  nhạc điệu, ca từ thật trẻ trung, những tiếng đệm thật dễ thương, mang hơi thở cuộc sống hiện đại: Uầy uầy quay quay/ Anh có bùa gì để em say/ Giây phút em gặp anh là em biết em si tình/ Tình tình tình tang tang tính/Tang  tình tình tình tang tính tang. Thông điệp hãy yêu nhau đi đừng ngại của ca khúc đã lan tỏa tới nhiều quốc gia trên thế giới.  Bài hát gây ấn tượng mạnh  với giai điệu bắt tai, hình ảnh bắt mắt, ca từ dí dỏm và vũ đạo độc đáo nên nhanh chóng trở thành hiện tượng xã hội - siêu hit viral đình đám được các bạn trẻ nhiều nước châu Á và cả các nước như Brazil, Thổ Nhĩ Kỳ, Anh, Mỹ… nhảy, cover.

Cùng xu hướng này phải kể đến Thị Màu (ra mắt ngày 22/3/ 2024) của  Hòa Minzy, nhạc Nguyễn Hoàng Phong, producer Masew. MV ca nhạc mang đậm chất dân gian đương đại, được lấy cảm hứng từ nhân vật Thị Màu - một vai nữ lệch  nổi tiếng trong vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính - một trong 5 tác phẩm kinh điển của sân khấu chèo Việt Nam:

 Ốí làng nước ơi!Chiềng làng chiềng chạ/ Thượng hạ Tây đông/ Tự xưng em là Thị Màu/ Í  là con gái Phú ông/Tuổi em  chứ còn bé lắm / cũng chưa đến trăng rằm/ Ơ này chị em ơi ? Nay  tư , mai đã mười lăm/ Ai muốn ăn oản/ thì lên chùa chùa với em/ Này thày tiểu ơi/Em là Thị Màu/Em không biết đâu/Em cứ bắt đền/ Gọi mẹ thưa cha/ Ăn vạ cả làng/ Cho em lấy chàng/Tình tang tang tình tình tang/

 MV có tới hàng triệu lượt view, nhờ có sự kết hợp một cách tinh tế giữa  giữa  chèo truyền thống  với nhạc điện tử đương đại và  giai điệu bắt tai. Trang phục thiên về áo tứ thân  được cách tân: yếm đào buông lơi, váy phồng trẻ trung rực rỡ. MV được quay giữa phố cổ Hà Nội, với kỹ thuật ánh sáng tạo nên một không gian huyền ảo, đẹp mắt. Ca khúc được cộng đồng yêu nhạc đánh giá cao cả về giọng hát, hình ảnh, thông điệp nghệ thuật. Nó cho thấy  sự đầu tư nghiêm túc của Hòa Minzy  với dòng nhạc mang yếu tố dân gian.

Chỉ sau 1 năm, ngày 1/ 3/ 2025, Hòa minzy lại công bố MV Bắc Bling (do Tuấn Cry sáng tác) với sự đầu tư còn kỹ lưỡng hơn rất nhiều. Trong  tác phẩm  dầy đặc những  chất liệu  dân gian vùng kinh Bắc, kết hợp đọc Ráp, hát chế, nói vần vè và ngôn ngữ đời sống (tay chơi, lên đồ, local - tiếng Anh) … Hình ảnh rất chỉn chu, trang phục đẹp mang màu sắc dân gian mà hiện đại. Lối biểu diễn  thật là độc đáo. Cùng biểu diễn với Hòa Minzy có đông đảo bà con nông dân làng Lạc Xá, có Tuấn Cry đọc ráp cùng vua hài làng chèo Bắc Bộ Xuân Hinh, có người đọc thơ, bên cạnh người đọc nhạc chế. Có đàn bầu, sáo trúc, đàn nhị… hòa  tấu cùng dàn nhạc điện tử.  Ở đây có sự gặp gỡ giữa các dòng văn hóa,  giữa nhiều phong cách: dân gian và bác học, dân tộc và  quốc tế, truyền thống và hiện đại,  nghiêm trang và hài hước… Đúng là cả một tập thể sáng tạo. Tất cả  làm nên  một tác phẩm có giá trị: ngoài ý nghĩa giải trí còn có giá trị văn hóa cao.

Ta về ta tắm ao ta/ Dù  trong dù đục ao nhà vẫn  hơn/ Tình  quê son sắt keo sơn/ Hương đồng gió nội cây rơm đợi chờ… Bắc Ninh vốn trọng chữ tình/ Nón quai thao em đợi ở sân đình/ Mấy anh hai quay đầy nhin cũng đỉnh/Các dân chơi gọi là Bắc Bling Bling…

 Sáng như đêm trăng rằm hội Lim, biết em đâu mà tìm/ Trót thương em đâu thể ngồi im, cầm khăn í a làm tin/

Ăn một miếng trầu/Ăn một miếng trầu/ Ăn vào cho đỏ, môi mình môi ta/ Ăn một miếng trầu/ Bắc một chiếc cầu/ Bao lời chưa ngỏ/ Duyên mình duyên ta/ …Toát ra từ  MV là tình yêu, niềm tự hào về  mảnh đất Kinh Bắc địa linh nhân kiệt, giàu bản sắc  văn hóa và con người Bắc Ninh mến khách trọng tình. Bài hát  nghe rất thời thượng mà vẫn dân tộc nên ngay lập tức  gây bão trên mạng xã hội. Khắp nơi, đủ mọi lứa tuổi đã yêu thích, đã thuộc rồi  hát và nhảy múa theo  Bắc Bling.  

Có  một ví dụ  đắt giá  là tiết mục  Trống cơm của nhà Sao sáng (nhóm anh tài Tự Long, Cường Seven, Soo bin) - ca khúc thành công nhất  của Anh trai vượt ngàn chông gai . Độ sáng tạo thể hiện  rõ nhất là màn  kết hợp  giữa những nét truyền thống và hiện đại. Nhóm nhạc  đã  làm mới tới 50%  bản nhạc gốc nhưng vẫn giữ trọn vẹn làn điệu dân ca quen thuộc. Nhiều người phải òa lên kinh ngạc khi thấy: đàn bầu có thể nổi bật trên nền nhạc remix, hát chèo có thể kết hợp với hát tình ca hiện đại (NSND Thu Huyền ngồi võng  hát  làn điệu chèo cổ Đào liễu)…Những gía trị văn hóa thân thuộc được thổi hồn  thời đại mang một đời sống tinh thần mới lạ. Không chỉ giai điệu bắt tai, cách dàn dựng cũng là điểm nhấn giúp tiết mục càng thêm bắt mắt. Kết cấu bài hát có nhiều sáng tạo  nên  vẫn làm nên  một tổng thể hoàn chỉnh. Cả bài liên kết với nhau bằng  tiếng nhạc cụ dân tộc  ở phần nền như đàn tranh, trống đế, chập cheng… Phần mở đầu nhẹ nhàng, tiết tấu tạo chất thơ, điệp khúc sôi nổi, phần kết bùng nổ  dồn dập tiếng trống canh và đàn bầu tạo cảm giác hào hùng. Vì thế, Trống cơm là một tiết mục chiếm được cảm tình của đông đảo  khán giả. Nhiều người  phải Woà  lên kinh ngạc vì chúng ra đời đúng thời điểm, ý tưởng sáng tạo, được chuẩn bị kỹ càng, lại được trình diễn bởi 3 anh tài, 3 ngôi sao, mỗi người một màu là Tự Long, Cường Seven, Soo bin. Thật đúng là  đỉnh nóc, kịch trần (chữ dùng của NSND Tự Long), làm người xem mãn nhãn, từ đó giúp các bạn trẻ  nhận ra nhạc truyền thống có thể làm hay đến vậy…. 

Rất cần phải kể đến  đến  loạt MV tạo hiệu ứng và lan truyền  mạnh mẽ của cô bé thần đồng dân ca Phương Mỹ Chi: Quê em mùa nước lũ (giải nhì giọng hát Việt nhí mùa đầu tiên năm 2013),  Bà Năm, Cò lả, Chiếc áo bà ba, Áo mới Cà Mau, Mẹ tôi… Những khúc ca này đã giúp cô góp phần  đổi mới dân ca Nam Bộ, đưa dân ca Nam Bộ tới khán giả cả nước. Và điều cần nhấn mạnh là : chính nguồn sáng dân gian đã giúp cô thành công nối tiếp thành công.

 Vừa mới đây, khi là đại diện Việt Nam tham gia cuộc thi âm nhạc quốc tế Sing! Asia 2025 tổ chức tại Trung Quốc, Phương Mỹ Chi đã có thành công rất lớn. Trong  khi  phần lớn thí sinh  lựa chọn những bản Pop hiện đại thì Phương Mỹ Chi  lại mang đến một mảng màu khác biệt,  bình dị, sâu lắng,  đậm hồn dân tộc. Hiểu rõ, tiêu chí của cuộc thi là đề cao bản sắc và khả năng sáng tạo trong âm nhạc nên vòng ngoài, cô biểu diễn bài hát  Buôn trăng, được  lấy cảm hứng từ bài thơ  Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mạc Tử, phần cuối tiết mục  kết hợp với Vovinam. Hai vòng tiếp theo  cô đã chọn Rốc Hạt gạo, rồi Ma shup Lý Bắc Bộ(Bà Còng đi chợ trời mưa, Lý cây đa. Bà rằng bà Rí, Đẩy xe bò) kết hợp điệu múa dân gian Trống cơm. Vòng tứ kết, cô chọn  Bóng phù hoa, lấy cảm hứng từ Người con gái Nam xương của Nguyễn Dữ (Truyền kỳ mạn lục) có sử dụng cây đàn cò Việt Nam. Với  sự lựa chọn thông minh và nền tảng văn hóa dân gian vững chắc, Phương Mỹ  Chi đã có thể biến  hóa, giao lưu với bè bạn,  tích cực góp phần  làm đổi  mới không chỉ dân ca Nam bộ mà còn  làm  mới dân ca Việt Nam truyền thống, đồng thời góp phần  đưa âm nhạc dân tộc ra thế giới. Phương Mỹ Chi gây sốt mạng xã hội. Phần trình diễn của cô lọt vào tốp 3 xu hướng thịnh hành trên You Tube. Những tác phẩm âm nhạc xuất sắc của Phương Mỹ Chi đã làm rạng danh  âm nhạc Việt Nam khi vượt qua hàng loạt đối thủ quốc tế, không chỉ là hành trình của một nghệ sĩ trẻ tài năng mà là hành trình đưa âm nhạc Việt Nam ra tầm châu lục, khẳng định bản sắc dân tộc trong một sân chơi toàn cầu.

Thắng lợi vang dội của cô gái dân ca Phương Mỹ Chi năm 2025 trên thị  trường âm nhạc khu vực và quốc tế càng cho thấy, muốn đổi mới âm nhạc  truyền thống, ngoài kiến thức âm nhạc hiện đại, ngoài khát khao đổi mới, điều tiên quyết là phải có  hiểu biết sâu sắc về văn hóa dân tộc và văn hóa nhân loại. Như vậy, trong thời đại 4.0 có một hướng  đổi mới âm nhạc dân tộc đạt hiệu quả cao đó  là: đi đến tận cùng dân tộc để gặp nhân loại. Theo hướng này  Âm nhạc  dân gian Việt thời đại toàn cầu = âm nhạc Việt truyền thống + tinh hoa âm nhạc nhân loại. Nhưng không được quên rằng, để đưa những tác phẩm văn hóa dân gian lên một tầm cao mới  thì việc sử dụng chất liệu dân gian và những yếu tố âm nhạc đương đại phải  có lựa chọn kỹ càng cho phù hợp, tránh khiên cưỡng.   

Qúa trình tiếp thu cái mới nhất thiết phải được thông qua màng lọc là truyền  thống dân tộc mà những mã truyền thống của mỗi  dân tộc chủ yếu được lưu giữ trong kho tàng văn hóa dân gian của dân tộc đó.  Vì thế, có thể nói rằng, trở về cội nguồn dân tộc  chính là  bí quyết làm nên thành công của dòng âm nhạc dân gian đương đại Việt Nam.

Vẫn biết, để làm mới âm nhạc dân gian truyền thống, hiện nay có hai hướng vận động và phát  triển. Hướng thứ nhất là đưa chất liệu dân gian vào tác phẩm tân nhạc giúp cho chúng thêm giàu tính dân tộc.   

 Hướng thứ hai là đưa những yếu tố của đời sống đương đại vào nhằm  làm mới những giá trị  văn hóa dân gian truyền thống  để chúng trở nên phù hợp với nhịp sống hiện đại, giúp chúng vừa có thể  phát triển vừa vẫn được bảo tồn.

 Được biết, tháng /8/ 2025 tại Trung tâm triển lãm Việt Nam sẽ có một chương trình âm nhạc mang tên  Rạng rỡ Việt Nam chào mừng 80 năm thành lập nước với sự góp mặt của những gương mặt tài năng trẻ đang tích cực đổi mới nền  âm nhạc nước nhà : Rhyder, Quang Hùng MasterD,  Phương Mỹ Chi, Hòa Minzy, Hồ Ngọc Hà, Trúc Nhân, Hoàng Thùy Linh, Tóc Tiên, Hà Anh Tuấn, Noo Phước Thịnh, Đen (Đen vâu)... Chứng tỏ: Hướng đi này  đã được khẳng định chắc chắn. Nền âm nhạc Việt Nam đã vượt qua giai đoạn thử nghiệm, mô phỏng  mô hình văn hóa của các nước như Hàn quốc, Nhật Bản, Trung quốc... để chuyển sang giai đoạn sáng tạo độc lập, báo hiệu ngành công nghiệp giải trí Việt Nam đã thật sự hình thành! 

Với sự nỗ lực của đội ngũ các bạn trẻ tài năng, chúng ta có quyền hy vọng, một ngày không xa, âm nhạc Việt sẽ có thể sánh vai với những nền âm nhạc phát triển  trong khu vực và trên thế giới.  

-----------------------------------------

TỪ KHÓA VÀ TÓM TẮT: