Danh tướng triều Trần trong ba lần đại thắng Nguyên, Mông - Bức tranh lịch sử qua lăng kính văn chương hiện đại

      Nói về lịch sử, nếu chỉ dừng lại ở những trang sách với những niên đại, những con số và sự kiện thì sẽ mãi chỉ là những bức tranh cũ nằm trong bảo tàng kí ức. Và khi ngòi bút văn chương đầy tâm huyết và sâu sắc của nhà văn Phùng Văn Khai đặt lên, bức tranh cổ đó như một lần nữa được phục dựng từ lớp bụi thời gian để đối thoại với đương đại.

“Danh tướng triều Trần trong ba lần đại thắng Nguyên-Mông” của nhà văn Phùng Văn Khai ra đời nhân dịp kỷ niệm 800 năm vương triều Trần (1226 - 2026) - một triều đại lừng lẫy hưng thịnh ghi nhiều dấu ấn quan trọng trong dòng chảy sử Việt. Tác phẩm này hoàn toàn gạt bỏ lối chép sử khô khan. Bằng kiến thức uyên bác cùng ngòi bút văn chương tinh tế, hiện đại và đầy thấu cảm, tác giả đã giải mã lịch sử một lần nữa qua những áng văn chương, phá vỡ lớp kính bảo tàng ngăn cách thế hệ hôm nay với tiền nhân. Lịch sử nước ta có nhiều giai đoạn không được ghi chép do chiến tranh và biến động, nên hậu thế chỉ có thể dựa vào tư liệu còn lại để phục dựng một phần quá khứ. Trải qua gần 175 năm (1225-1400), với 12 đời vua trị vì, với các vị hào kiệt từng cùng nhân dân ba lần đánh thắng quân Nguyên - Mông kể đến như: Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ (1194-1264), Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn (1228-1300), Phạm Ngũ Lão(1255-1320), Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật (1255-1330), Nhân Huệ vương Trần Khánh Dư (?-1339), Chiêu Minh Đại vương Trần Quang Khải (1241-1294), Lê Phụ Trần (?-?), Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản (1267-1285). Qua lối văn chương của tác giả, các nhà cầm quân không hiện lên như những tượng đài hoàn hảo đến vô thực, mà họ chính là những nhà quản trị xuất chúng, những chiến lược gia kiệt xuất của thời đại đến từ mọi tầng lớp trong xã hội. Ngoài những vị danh tướng triều đình họ Trần thì các đấng hào kiệt xuất thân từ nông dân như Phạm Ngũ Lão hay vị danh tướng thiếu niên Trần Quốc Toản với lá cờ "Phá cường địch báo hoàng ân". Cuốn sách đã phác hoạ rõ nét toàn cảnh một triều đại hùng cường của lịch sử nước nhà, gợi mở thêm nhiều câu chuyện về một số nhân vật có phần mờ nhạt trong dòng chảy lịch sử. Những trận tử chiến tại cửa sông Hàm Tử, Chương Dương hay bến Bạch Đằng đều ghi đậm dấu ấn oanh liệt của những vị công thần nước Đại Việt với tinh thần Đông A kiên trung, bất khuất. Cuốn sách được chắp bút dựa trên tiêu chí tôn vinh những chiến công lẫy lừng nhưng không hề che đậy đi những khoảng tối của lịch sử. Tác giả đã khéo léo kể câu chuyện sự thật lịch sử bằng sự logic, thuyết phục và không kém phần thẳng thắn.  



- Nhà văn Quân đội Phùng Văn Khai và các sinh viên Đại học Thăng Long
- Tác giả Hoàng Mai Linh

 

Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ: Người anh hùng vị quốc vị dân

Tác phẩm tập trung giải mã những hành động tàn nhẫn, những góc khuất tâm lý và lý giải cách hành xử quyết liệt của ông trong cuộc chuyển giao quyền lực đẫm máu từ triều Lý sang triều Trần. Trần Thủ Độ được cho là có phần tàn nhẫn, gây tranh cãi vì sự quỷ quyệt khi sắp xếp hôn sự nhằm cướp ngôi vua, nhưng ông cũng là một người công tư phân minh, là người đặt nền móng cho một triều đại lớn của nước nhà. Nhà văn đặt Trần Thủ Độ vào bối cảnh thù trong giặc ngoài, quân ngoại xâm Nguyên - Mông rình rập nơi biên ải. Sự tàn nhẫn của ông được kiến giải như một "sự tất yếu của lịch sử" để vực dậy một Đại Việt đang trên bờ vực suy vong có đủ sức chống đỡ cơn cuồng phong ngoại xâm từ phương Bắc.  Ông là minh chứng cho mẫu người anh hùng vị quốc, vị dân, sẵn sàng gánh lấy tiếng xấu muôn đời để bảo vệ sự sinh tồn của xã tắc.

 Trần Quốc Tuấn: Vị Thánh Tướng hiền minh

Nếu Trần Thủ Độ là người đặt nền móng, thì Trần Quốc Tuấn chính là người dựng nên tòa thành kiên cố nhất của vương triều Trần: Tòa thành của sự đoàn kết dân tộc. Trên phương diện quân sự, tác phẩm không chỉ ca ngợi nghệ thuật cầm quân bách chiến bách thắng ở Hàm Tử, Chương Dương hay Bạch Đằng, mà còn đi sâu phân tích tư tưởng vĩ đại “ông luôn đặt lợi ích của dân tộc, đất nước trên lợi ích bản thân, luôn luôn vun trồng cho khối đoàn kết tôn tộc nhà Trần, để tạo cho thế nước ở đình cao muôn trượng, đủ sức đè bẹp quân thù nguy hiểm”. Trần Quốc Tuấn là một nhà chiến lược nhân văn, thấu hiểu rằng sức mạnh vô địch không chỉ ở việc xây dựng đội quân hùng mạnh, mà còn nằm ở sự đồng thuận từ mọi tầng lớp nhân dân. Cuốn sách làm sống lại hào khí của Hịch tướng sĩ, nơi những lời lẽ đanh thép đã làm thức tỉnh lòng tự tôn dân tộc, khơi dậy lòng yêu nước và căm thù giặc, biến những người nông dân thường ngày chỉ quen công việc thành những chiến binh dũng mãnh sẵn sàng xả thân vì nghiệp quốc.

Phạm Ngũ Lão: Danh tướng xuất thân từ nông dân

Chính màn cản đường Quốc công đầy mạo hiểm của Phạm Ngũ Lão đã giúp ông tự thân tiến cử thành công vào cung phò tá đất nước. Tác giả nhận xét sự kiện đặc biệt này “Như là linh khí của trời đất đã run rủi những hiền tài được gặp nhau, được thi thố tài năng và ý chí mà mục đích lớn nhất là phục vụ đất nước non sông, nhất là trước họa xâm lăng”. Từ một nông phu áo vải, Phạm Ngũ Lão đã được rèn giũa để trở thành một danh tướng bách chiến bách thắng trên mọi mặt trận khiến quân thù khiếp vía. Nhân vật Phạm Ngũ Lão được tác giả khắc hoạ lên như một minh chứng sống động cho chính sách trọng dụng nhân tài cởi mở của vương triều Trần.

Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật: Danh tướng độc đáo triều Trần

Trần Nhật Duật qua ngòi bút của tác giả Phùng Văn Khai hiện lên là một vị tướng uy nghi, một nhà văn hóa, bậc thầy ngôn ngữ học, và nhà ngoại giao tài tình. chi tiết ông một mình một ngựa đến trại của Trịnh Giác Mật rồi uống rượu ăn thịt với hắn, dùng "quyền lực mềm" và sự chân thành để thần phục thủ lĩnh vùng biên viễn mà không phải tốn một giọt máu. Tài điều binh độc đáo của Trần Nhật Duật còn được tỏa sáng rực rỡ tại trận Hàm Tử. Ông là biểu tượng của sự uyển chuyển, linh hoạt, biết dùng "trí" để thắng "lực", văn trị thay vì võ trị.

Danh tướng Trần Khánh Dư

Là nhân vật gây nhiều tranh cãi nhất trong lịch sử triều Trần. Trần Khánh Dư nổi tiếng với giai thoại về cuộc đời “lắm tài nhiều tật”: một người từng phạm tội thông dâm với công chúa Thiên Thành, bị phế truất làm thứ dân phải hành nghề bán than kiếm sống. Thế nhưng trong chiến trận ông lại là một nhà quân sự sở hữu tư duy quân sự sắc bén.  Tác giả đã chứng minh rằng Trần Khánh Dư là mảnh ghép không thể thiếu của chiến thắng Vân Đồn, ông đã thể hiện tài dùng binh chuyển bại thành thắng hiếm thấy trong lịch sử, khẳng định công lao quan trọng bậc nhất và cũng đã giúp ông lập công xóa tội. Trần Khánh Dư chính là hiện thân của tính linh hoạt, biết tận dụng mọi yếu tố, kể cả những con người còn nhiều khuyết điểm để phục vụ cho mục tiêu quan trọng nhất là bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ.

Trần Quang Khải: Vị tướng kiệt xuất trên mặt trận ngoại giao

Trần Quang Khải qua lời kể của tác giả Phùng Văn Khai là một trong hai trụ cột quan trọng của triều đình, người đã sánh vai cùng Trần Quốc Tuấn trong công cuộc giữ nước. Ông đã đồng ý cho Trần Quốc Tuấn tắm nước thơm cho mình dưới thuyền của Quốc công. Sự kiện đó đã giúp xóa bỏ tỳ hiềm, tạo nên khối đại đoàn kết bền vững chưa từng có trong triều đình. Sự nhún nhường, biết lùi bước để giữ hòa khí triều đình của ông. Ông luôn được Hưng Đạo vương tín nhiệm giao cho những nhiệm vụ cực kì quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp tới vận mệnh của dân tộc Tác phẩm khắc họa ông với phong thái điềm tĩnh, ung dung của một vị tể tướng uyên bác, một nhà thơ, nhà ngoại giao mang tâm hồn khoáng đạt. Bằng lý lẽ sắc bén, thái độ khi nhu khi cương, ông đã nhiều lần làm thất bại âm mưu ngoại giao thâm độc của kẻ thù, câu giờ quý báu để Đại Việt chuẩn bị lực lượng. Trên chiến trường, ông là vị tướng kiệt xuất chỉ huy trận Chương Dương khói lửa ngút trời, giành lại kinh thành Thăng Long.

Lê Phụ Trần: Viên dũng tướng vương triều Trần

Khác với những vị công thần mang dòng máu hoàng tộc, Lê Phụ Trần (tên thật là Lê Tần) hiện lên với vẻ đẹp dũng mãnh và chất phác trong cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ nhất. Trong khoảnh khắc ngàn cân treo sợi tóc, khi vua Trần Thái Tông bị bao vây và tên bắn như mưa, Lê Phụ Trần đã tả xung hữu đột, dỡ ván thuyền làm mộc, xả thân che chở cho nhà vua. Sự việc vua Trần gả công chúa Chiêu Thánh cho Lê Phụ Trần để đền ơn cứu giá là hành động rất ân nghĩa, đồng thời tôn vinh Lê Phụ Trần như một công thần khai quốc thầm lặng, người dùng chính máu thịt của mình để bảo vệ nhịp đập Đại Việt.

Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản: Danh tướng thiếu niên phá cường địch báo hoàng ân

Cuối cùng, bức tranh về triều đại anh hùng của tác giả Phùng Văn Khai sẽ không hoàn thiện nếu thiếu Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản. Tác giả tối giản sự dông dài của tuổi thơ, chỉ đề cập rằng “thuở nhỏ rất ham mê cung kiếm, thao luyện võ nghệ, học tập binh thư và được Hưng Đạo vương rất khen ngợi”. Điểm xoáy sâu là vào Hội nghị bến Bình Than – sự kiện đã làm nên tên tuổi của vị tướng thiếu niên này. Chi tiết bàn tay siết chặt đến mức bóp nát quả cam của vị danh từ thiếu niên cho thấy ông là một người có “trái tim nóng và cái đầu lạnh”. Đó không chỉ là hành động bồng bột của một thiếu niên bị gạt ra khỏi việc quân việc quốc trọng sự vì chưa phải tuổi thành đinh, mà đó còn là sự dồn nén của lòng tự tôn dân tộc, là uất hận trước sự nghênh ngang và hung tàn của giặc ngoại xâm. Sự hy sinh của Trần Quốc Toản trên chiến trường đã trở thành thành ngọn đuốc truyền lửa cho ngàn đời sau về tinh thần yêu nước thuần khiết và mãnh liệt nhất.

Có thể thấy giá trị cốt lõi của một dân tộc tuy nhỏ bé nhưng luôn hùng cường qua các thế hệ là nhờ truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết bảo vệ chủ quyền đất nước. Ba lần đánh tan quân Nguyên – Mông bảo vệ bờ cõi không chỉ là chuyện binh quyền mà còn là bài ca lịch sử hùng tráng về tinh thần dân tộc. Tất cả tạo nên một tư liệu lịch sử mang tính chính sử giúp khơi gợi lòng yêu nước và là tấm gương để thế hệ sau noi theo gìn giữ đất nước.

“Vương triều Trần - Con người và Tổ Quốc”, ngay từ lời giới thiệu ban đầu tác giả đã có ý nhấn mạnh về tầm quan trọng của “con người” và “Tổ Quốc”. Đây là sự gắn bó máu thịt không thể tách rời. Tổ Quốc không chỉ là từ để miêu tả mảnh đất dưới chân, đó còn là nguồn gốc, là văn hoá, là ngôn ngữ, là cuộc sống của những thế hệ người Việt đã đặt nền móng dựng xây và giữ gìn đất nước. Non sông đất nước có thái bình thì muôn dân mới an hưởng phúc trạch. Xuyên suốt tác phẩm là những bài hịch, bài thơ, bài phú bằng chữ Nôm đã được dịch rất hay và chi tiết cho thấy sự kính trọng của người “giữ nước” đối với những di sản tâm huyết mà thế hệ “dựng nước” để lại. Bằng cách lồng ghép các cuộc đối thoại về tác phẩm, nhà văn Phùng Văn Khai đã mở ra một tư duy đa chiều, từ đó độc giả có thể đồng tình hoặc nêu lên những ý kiến góp ý theo góc nhìn cá nhân. Lịch sử chỉ có một diễn biến và kết quả nhưng qua mỗi góc nhìn sẽ là một phán định riêng của mỗi người. Những ai đã từng đọc qua cuốn sách có lẽ đều đọng lại trong trí óc và trái tim niềm kiêu hãnh, tự hào về dân tộc Việt Nam. Qua đó thắp lên ngọn lửa yêu nước trong mỗi người, giúp ý thức được việc gìn giữ và bảo vệ Tổ Quốc là trách nhiệm của mỗi cá nhân, tinh thần đoàn kết dân tộc. Việc học lịch sử cũng là một cách ghi nhớ công ơn, vun đắp ý chí và bản lĩnh để cùng góp phần xây dựng Việt Nam ngày càng giàu đẹp và vững mạnh!    

H.M.L